A Ulloa en fotos

Son d'aldea 2011: os cesteiros

2012-01-30T12:12:00.041+01:00

A última casa da aldea na que entramos foi a dos cesteiros/carpinteiros, e poño a barra porque, aínda que nesta entrada só aparezan fotos da explicación que nos deron sobre como facer un cesto, tamén nos contaron como facer outros apeiros empregados acotío no rural, por exemplo un angazo.

Nas fotografías pódense ver as distintas fases polas que pasa a creación dun cesto dende a colocación das latas de castiñeiro que forman a base do cesto (foto 3), ata o paso previo a facerlle o remate e colocarlle as asas (foto 6). Foi unha mágoa pero non remataron o cesto, por iso non hai foto do resultado final.

Detalles do Son d'aldea 2011.

Santiago de Albá.

Palas de Rei.

Son d'aldea 2011: os canteiros, a mestra e os crabuñadores

2012-01-27T12:12:00.001+01:00

Despois de saír da lareira (xa o contei na entrada anterior), seguimos cruzando a aldea atravesando unha leiras de millo. Nun dos valados do camiño a topamos a unha cuadrilla de canteiros traballando (foto 1). Eles contáronnos como fai anos, en Albá había tres cuadrillas. Falaron dos nomes dos seus aparellos de traballo (foto 2) e de como se traballaba antes.

A primeira casa na que entramos, despois de ver ós canteiros, resultou ser a escola (fotos 3 e 4). A mestra, quen na súa vida real foi mestra rural no Courel, fixo que por un intre todos os presentes reviviramos a educación naqueles anos da posguerra.

Dende a escola collimos camiño cara o monte e ós primeiros que atopamos foron ós crabuñadores (fotos 5 e 6), e dicir, dous homes sentados a sombra dun carballo crabuñando a gadaña para seguir segando. O traballo de crabuñar tiña o seu aquel e así nolo explicaron. Primeiro cravábase a bigornia (esa especie de cravo que se ve na última fotografía) no chan. Sobre a bigornia íase colocando o fío da gadaña e co martelo íanselle dando pequenos golpes (foto 7) co fin de crear un fino fío no metal, para rematar dábanselle unhas pasadas coa pedra de afiar.

Detalles do Son d'aldea 2011.
Santiago de Albá.
Palas de Rei.

Son d'aldea 2011: o forno e a lareira

2012-01-26T12:12:00.002+01:00

Os que estábamos apuntados para participar no Son d'aldea fomos chegando a Santiago de Albá aquel día 3 de setembro sobre as dez da mañá. A organización dividiunos en grupos de dunhas 20 persoas con un guía por grupo.

O meu grupo comezou o roteiro teatral no forno (foto 1). Achegámonos a unha das casa de Albá e alí, preto da palleira, xa estaba a xente sacando o pan do forno. Explicáronnos todo o proceso de cocer o pan e ademais déronnos un anaco para que o probaramos.

Logo seguimos camiñando e ó pasar polo centro da aldea topamos cuns gaiteiros (foto 2) que tocaron unhas pezas para que votaramos un pé.

Seguimos camiñando pola aldea e a seguinte para foi noutra casa na que entramos polas cortes (foto 3), alí estivemos vendo como se muxía unha vaca fai anos, a man e sentada nun tallo.

Aquela corte tiña unha porta que daba directamente coa lareira onde varias mulleres (fotos 4 e 5) facían o queixo e mazaban manteiga.

Detalles do roteiro teatral de Son d'aldea.

Santiago de Albá.

Palas de Rei

Eu son d'aldea 2011

2012-01-25T14:28:00.001+01:00

O día 3 setembro do ano pasado, celebrouse en Santiago de Albá (Palas de Rei), a primeira edición do Son d'Aldea. Este evento foi, sen dúbida, o mellor acto cultural feito na Ulloa durante o pasado ano.

O evento, organizado pola asociación de veciños "O Parzamique" e "Arqueixal", consitiu nunha recreación teatral do mundo rural nos anos corenta, no que o escenario era a propia aldea de Santiago de Albá e os seus arredores, os actores eran os veciños de Albá e o grupo de guías deste roteiro teatral estaba formado polos compoñentes de Metátese Teatro.

Penso que ninguén dos que nos apuntamos a participar nesta actividade sabíamos moi ben ó que íamos, pero grazas a participación activa da xente de Santiago de Albá nesta recreación, o Son d'Aldea 2011 converteuse no mellor espectáculo teatral rural que podo lembrar.

Nas seguintes entradas irei mais polo miúdo a cada unha dos escenarios destes Son d'Aldea.

Cartel do Son d'aldea 2011.
Santiago de Albá.
Palas de Rei.

De volta

2012-01-24T23:12:00.000+01:00

Medio ano de paro nesta casa, pero eu non deixei de facer fotos. Con ordenador novo xa é hora de traballar un pouco, pero teño que ir con un pouco de orden así comezarei polas fotos mais vellas.

Paciencia.

Valados da Ulloa: Cancelas e pasos

2011-07-26T21:14:00.001+02:00

Os valados serven para vedar o paso de animais e persoas alleos a unha propiedade, pero de nada servirían sen unha cancela pola que poida entrar o gando e que a súa vez permita que este non escape cando estea no seu interior.

As cancelas tradicionais están feitas de madeira, nun so corpo e sen bisagra ou poste sobre ó que xirar (fotos 1 e 2), e dicir, apóianse nos chantos do valado e colócanselle unhas pedras para que non se movan. Pola contra, as cancelas feitas en dous corpos, teñen algún tipo de trebello que fai de eixo para poder abrilas por rotación (foto 3).

Cando as cancelas serven para dar paso só as persoas, son moito mais pequenas (foto 4), estas empréganse pola xeral no aceso as hortas, navales ou pequenas fincas nas que non entra nin gando nin carro. Dicir que en moitos lugares da comarca conviven os pasos para animais e persoas, por exemplo, hai cancelas nas que se deixa un pequeno espazo nun dos laterais (foto 5) de tal xeito que a persoa non teña que abrir a cancela para pasar. Tamén existen os pasadoiros de pedra (foto 6), ou os simples ocos que se deixan en lugares determinados do valado (foto 7) dun tamaño que permite o paso da xente pero non das vacas.

Por último, e como remate final a todo o dito sobre os valados na Ulloa, deixar aquí unha fotografía doutro tipo de pasos que existen nos nosos valados: os pasos de auga.

Fotografías de valados de Tarrío, Velanxil (Peibás), Carteire, Sirgal, Felpós, Marzán, A Barreira (Lodoso) e Santa Mariña de Castro de Amarante.

Os "valados" de sebes

2011-07-21T20:58:00.002+02:00

As sebes constitúen unha das maneiras de marcar os lindes dunha finca sen empregar a pedra. A súa orixe, segundo deixou dito nun comentario deste blogue a Chousa de Alcandra, está no costume de cravar polas que mais tarde terminaban por rebrotar. Descoñezo se é certo ou non pero é unha posibilidade factible en varias das especie que se empregan: o salgueiro ou o vimbio. Por outra banda hai especies nas que este suposto non podería darse, por exemplo co caxigo, pero tendo en conta que este é moito menos empregado sigo dando por bo o rebrote.

Aínda que nas fotografías as sebes aparecen podadas e sen folla (pola época do ano no que se fixeron), as sebes vanse densificando e, a medida que van crecendo,vanse formando verdadeiros valados vexetais.

Fotografías de sebes de Quindimil, Frádegas (Santa Mariña de Castro de Amarante) e Xermade (Merlán)

O recheo triangular dos valados con chantos

2011-07-18T14:00:00.004+02:00

En algúns dos valados feitos con chantos separados e recheo, pódese ver unha forma diferente de cubrir os ocos: empregando o recheo en triangulo. Este tipo de recheo faise apoiando dúas pedras planas nos chantos en forma de cuña e empregando as pedras mais pequenas para facer o recheo propiamente dito.

Descoñezo o porqué desta técnica, non sei se da maior estabilidade ou so é produto da materia prima do momento, pero non teño dúbida que aporta ó valado certo sentido estético.

Fotografías de valados de Santa Mariña de Castro de Amarante, Lourentín (Sirgal) e Gundín (Gontá de Arriba)

Os valados feitos con chantos separados

2011-07-12T22:26:00.004+02:00

O último tipo de valados que se pode atopar nas terras da Ulloa é o que está feito con chantos de pedra que se colocan mais ou menos separados entre si e nos que, o espazo que queda entre eles, enchese con pedras mais pequenas (fotos 1 a 6). Para facelo é necesario un mínimo de dúas persoas na tarefa de colocar os chantos, pero unha vez feito este traballo pode terminalo unha soa. As pedras empregadas para o recheo varían en forma aínda que polo xeral as mais empregadas son as pedras planas (fotos 2 e 3), algo lóxico se temos en conta que a estabilidade deste tipo de valados depende, ademais da arte do construtor, da estabilidade do recheo.

Estes valados son os mais empregados. Pódense atopar en toda A Ulloa feitos con toda clase de pedras: granito, esquisto (foto 7) ou lousa (foto 8).

Como singularidade dicir que polo xeral este tipo de valados segue sempre a mesma estrutura mais as veces pódense ver misturas de técnicas como a da última fotografía, na que a parte alta ten un remate dun valado tipo 1.

Fotografías de valados de Santa Mariña de Castro de Amarante, Cumbraos, Casa de Naia, Monterroso, A Barreira (Lodoso), Sestelo (Lodoso), Marzán e Cibreiro.

Os valados feitos con chantos

2011-07-01T10:10:00.000+02:00

O terceiro tipo de valados que se pode atopar na Ulloa é o que está feito con chantos de pedra que son colocados un ó carón doutro e sen deixar espazos entre eles. Este chantos son mais ben anchos e bastante parecidos no seu tamaño (fotos 1 a 6), pero case sempre teñen a particularidade de non ser gordos para así facilitar o seu manexo durante á construción, aínda así, son necesarias varias persoas para levantar o valado.

Cando se empregan chantos mais irregulares (fotos 7 e 8) os ocos que quedan eles sóense tapar con pedras mais pequenas.

Fotografías de valados de Santa Mariña de Castro de Amarante, Marzán, Bruzos (Carteire), Lodoso, Velanxil (Peibás), Lourentín (San Breixo) e Os Olmos (Monterroso).

Os valados de pedras con caras planas e sen chanto de apoio

2011-06-25T20:52:00.001+02:00

O segundo tipo de valados que podemos atopar na Ulloa é o que está feito con pedras que teñen dúas das súas caras mais ou menos planas e que o seu grosor é moito menor que a súa lonxitude.
Neste tipo de valados as pedras soen ser bastante parecidas tanto en tamaño como en forma, rara vez colócanse pedras mais grandes na parte baixa e cando se fai e para afianzar a terra de apoio (foto 4). Polo xeral teñen remate con pedras mais grandes (fotos 1 a 3). Se a materia prima o esixe mestúranse pedras mais irregulares , mais pequenas ou mais grandes pero sempre cun predominio das pedras mais planas (foto 5).

Como caso especial están os valados da parroquia de Santa María de Carteire (Palas de Rei) onde se emprega unha técnica na que a colocación das pedras faise alternando as pedras de lousa grandes con pequenas, ou alternando a lousa con croio de seixo (fotos 6 a 8).

As fotografías pertencen a valados de Hospital das Seixas, Tarrío, Marzán, A Barreira (Lodoso) e Carteire.

Os valados de pedras irregulares e sen chanto de apoio

2011-06-20T10:10:00.003+02:00

O primeiro tipo de valados que se pode atopar na Ulloa é o que está feito con pedras mais ou menos irregulares e de distintos tamaños. Polo xeral as pedras son mais ben pequenas, de tal xeito que este tipo de divisións podían ser feitas por unha soa persoa.

A maneira de construílos segue sempre (case sempre) a mesma pauta: primeiro colócanse as pedras mais grandes para que fagan de base ó valado, despois vanse mesturando distintos tamaños para ir tapando os ocos o mellor posible, e por último remátanse con pedras planas e grandes para que faga de amarre (fotos 1 a 4). En algúns casos, os que menos, este último paso non se fai e o remate do muro está formado polas pedras mais pequenas do valado (fotos 5 e 6) o que fai que sexa moi inestable, de feito, de pequena, este tipo de valados era o que mais medo me daba saltar porque sabías que tiñas todas as de caer.

Deste tipo de valados pasase a outro de feitura mixta (fotos 7 e 8) nos que xa se empregan pedras mais planas xunto con outras irregulares o que da unha maior estabilidade ó conxunto.

As fotografía pertencen a valados de Xermeade (Merlán), Felpós, Cibreiro (Agüela),Sucastro, Santa Mariña de Castro de Amarante e San Xoán de Laia.

Os valados da Ulloa 1: introdución

2011-06-14T23:07:00.007+02:00

Os valados son o froito mais visible do noso minifundismo. Separacións para delimitar propiedades veciñas ou para protexer as fincas do libre paso de persoas ou animais alleos. Son todos distintos e tamén moi semellantes. Levo medio ano observando as súas características e facéndolles fotos e podería seguir moito mais tempo sorprendéndome con eles, pero penso que co que teño calquera se pode facer unha idea do que hai.

A pesares de que é certo que todos valados son distintos, porque a materia prima determina o resultado, pódese dicir que so hai catro grupos básicos:
1.Os valados feitos con pedras irregulares sen chantos de apoio (foto 1)
2.Os feitos con pedras de diferentes tamaños pero con caras planas e que tampouco teñen chantos de apoio (foto 2)
3.Os valados feitos con chantos colocados un xunto ó outro formando unha fila (foto 3)
4.Os valados nos que se colocan chantos mais ou menos separados entre si e nos que os ocos son tapados con pedras mais pequenas (foto 4). Este tipo é o mais común en toda A Ulloa.

Ademais dos valados de pedra existen outro tipo de separación de fincas: as sebes (foto 5) que consiste en plantar determinados arbustos que son podados de tal xeito que acaban formando verdadeiros valados vexetais.

Fotografías de valados de Felpós, Hospital das Seixas, Marzán, Santa Mariña de Castro de Amarante e sebes de Quindimil.

Letras galegas: dous poetas ulloáns

2011-05-16T15:15:00.000+02:00

O mellor xeito de celebrar as Letras Galegas e traéndoas aquí. Déixovos uns poemas de dous poetas nacidos na Ulloa.

Sabedes o que é ir coa boca chea
de poesía, mamando versos,
cara un lago que se enche de augas musicais?
Amades, de vagar, a madeira?, e os tellados antigos?
Coñecedes as aptitudes da pel?, e
vislumbrades, armados de ternura,
nos acenos do pracer, a loucura
que nos habita e nos sostén
cando todo o soño se derruba?

Virán visitarnos, estaremos idos.
Virán preguntarnos, será tarde.

(Sen título. Xesús Pereiras, Cantos da seiva, 2002)

Mirar de fronte as cousas da historia.
Tirar
áncoras
da lingua.
(Escola
para cativos vietnamitas en,
por
exemplo, Saigón,
1951: "os nosos devanceiros,
os galos,
eran loiros e tiñan os ollos azuis").
De fite en fite,
a colisión, as fracturas,
as liñas de fuga.
O éxodo.

(Método dialéctico. Daniel Salgado, Éxodo, 2006)

As palleiras na Ulloa

2011-05-03T22:21:00.008+02:00

Todos sabemos que, en principio, a palleira era o lugar que servía para gardar a herba segada no verán para ter alimento para o gando no inverno. A realidade era mais complexa. A palleira servía para gardar a herba, si, pero na maioría das casas empregábase para gardar todo aquelo que non tiña cabida noutro sitio da casa. Así podías atopar a leña, o carro, os canizos e arados (agora é o tractor e todos os seus acoples), os adivales, toda clase de obxectos empregados para labrar, algún moble xubilado e, por suposto, os cans durmindo a súa sesta.

A forma e as dimensións da palleira variaban segundo fose a casa e o seu poder económico, pero as tipoloxías que se dan na Ulloa non varían moito das que aparecen noutras zonas do interior. Así, as palleiras poden ser de un piso (fotos 1, 2, 3 e 4) ou de dous (fotos 5, 6 e 7). Dentro das palleiras dun so piso están as que teñen dúas paredes de pedra e dúas dúas de madeira (fotos 1 e 2), e as que teñen tres paredes de pedra e unha cuarta que pode estar pechada en madeira (foto 3), aberta sen ningún tipo de peche ou combinando pedra e madeira nalgures (foto 4).

Nas palleiras de dúas plantas o normal é empregar a parte baixa para gardar a leña, os pipos do viño ou todas esas cousas das que antes falabamos, pero isto non sempre se cumpre, de feito, na casa dos meus avós, na parte alta da palleira gardábanse as ferramentas, os trastos vellos e unha máquina que servía para debullar o millo.

Detalle das distintas clases de palleiras.
San Mamede do Carballal (Palas de Rei).
Carballo (Antas de Ulla).
Vilance (Monterroso).
Xeré (Palas de Rei)
Santa Mariña de Castro de Amarante (Antas de Ulla)

Os hórreos de Güimil

2011-04-04T21:01:00.006+02:00

Os hórreos de Güimil están feitos integramente en madeira. Neles so se emprega a pedra para facer os pés ou para o muro de apoio. Esta clase de hórreos é pouco común dentro da Ulloa e so se ve nas parroquias do leste do concello de Monterroso, todas elas limítrofes coa parroquia de Sucastro (lugar o que pertence Güimil) e nalgunha parroquia do noroeste de Palas de Rei. Supoño que a falta de boa pedra motivou o cambio do granito polo castiñeiro, pero so supoño.
Na aldea hai dez hórreos de madeira e tres de pedra e de seguro que algúns deles non durarán moito.

Detalles de algúns do hórreos.
Parroquia de Sucastro.
Güimil.
Monterroso

Os ulloáns desaparecidos na ditadura Arxentina: mais datos sobre Manuel Gómez Aguirre

2011-03-24T19:52:00.003+01:00

Hoxe cúmprense 35 anos do golpe militar na Arxentina. Quero aproveitar isto para terminar unha entrada que quedou inconclusa fai un ano: "Os ulloáns desaparecidos na ditadura Arxentina: o caso de Manuel Gómez Aguirre".
Naquela entrada dixen que si Lois Pérez Leira me achegaba mais datos sobre Manuel Aguirre eu reescribira a entrada que lle adiquei. Lois cumpriu a súa parte e achegoume case tres folios con información dos que transcribo extractos literais.

"Nació el 7 de agosto de 1924 en Monterroso (Lugo). Era hijo de Francisco Gómez Martínez e Isidra Lorenza Aguirre. Fue agricultor y después trabajó como policía en las minas de carbón en Asturias.[...]
Manuel no quería emigrar a la Argentina. Tenía una novia y un trabajo pero no tuvo otra opción. Así que en 14 de diciembre de 1952, a bordo del “Entre Ríos”, salió del puerto de Vigo llegando a Buenos Aires el 30 de diciembre de 1952. Se fue a vivir al Barrio Palermo, en la calle French, 3552 donde residía su familia.
En la capital Argentina trabajó en la cervecería “Buenos Aires” y en las horas libres en una fábrica de chocolate. También trabajó en una empresa de calzados.
Durante el segundo gobierno del General Juan Domingo Perón, Manolo comienza a noviar con su paisana María Concepción García López oriunda de As Nogais (Becerrea)[...]
El 17 de marzo de 1956, Manolo y Maria Concepción se casaron en la iglesia de San Agustín, en Palermo y se fueron a vivir al municipio de Morón, en la zona oeste del Gran Buenos Aires. El 4 de julio de 1961, nació su único hijo Manuel Adolfo (Manolito).
En los años 60 empezó a trabajar como metalúrgico en una de las fabricas más grande de la Argentina “La Cantábrica”.[...]
Sus compañeros de la fabrica lo propusieron como delegado por su carácter recto y buen trabajador, pero el desistió del ofrecimiento, agradeciendo el gesto de cariño de sus compañeros. Manolo siguió con su trabajo de guinchero, sacando las barras de hierro del horno y defendiendo sus ideas y aquello que juzgaba correcto.[...]
Con el golpe de estado de 24 de marzo de 1976 se desata una furiosa represión contra todos los militantes políticos y sindicales. Los militares tenían preparadas listas de sindicalistas de las grandes empresas, para ser secuestrados y asesinados. Es así como en aquellas listas estaba el nombre de Gómez Aguirre.
A las 12 de la noche del 14 de mayo de 1977, un grupo de tareas rodeo su casa de Villa Tessi.
“Eran cinco o seis hombres que se llamaban, entre ellos, “perros”. Saltaron la reja y golpearon la puerta de la casa con tanta fuerza que ahí quedó, por muchos años la marca en la madera dañada. Exigieron a gritos que les abriera la puerta. Se anunciaron como Coordinación Federal. Nos relata su mujer Maria Concepción”.
La familia ya estaba acostada y quien se levantó fue Maria Concepción, a quien le llamaban cariñosamente “Conce”. Gritaban para que abriesen la puerta, amenazando que dispararían. Cuando al final entraron, pusieron a la madre y el hijo debajo de la mesa de la cocina.
La madre de Manolo, Doña Isidra era una anciana de 80 años, al entrar el Grupo de Tareas intentaron sacarla de la cama, desistiendo de la idea por los gritos de su nuera, que les rogaba que la dejaran tranquila.
Con un arma apuntaban hacia la cabeza, de “Conce”. Ella les mostró la casa. Revisaron todo, rompiendo cajones, tirando las cosas al piso, buscando algo que no encontraron. Después se lo llevaron a Manolo diciendo que volvería al otro día. María les preguntaba por que lo llevaban y le contestaban que era para hacer una averiguación.
En frente de la casa estaban 3 ó 4 coches esperando para llevárselo. En los recuerdos del hijo, entonces con 15 años, el padre le dijo “chau” y se fue llorando. “Conce” se acuerda como si fuera hoy que se lo llevaron en el con el coche del medio.
Para Maria Concepción, siempre le quedo la idea, de que se lo llevaron a la Base Aérea del Palomar, que era muy cerca de su casa. Nadie lo vio, pero Doña “Conce” como le decían los familiares y amigos, siempre iba a la policía de Villa Tesei para preguntar por donde estaba su marido. Uno de los policías le dijo: “Señora, a nosotros nos llevan como a ustedes. Insista en Palomar.”.[...]
Doña “Conce” comenzó a desarrollar una intensa búsqueda de su marido, fue a la Comisaría de Policía del barrio, a Coordinación Federal, Campo de Mayo (base Militar), Base Aérea de Morón, hasta se dirigió al Ministerio del Interior. Nunca encontró respuesta.
En su desesperación, lejos de saber que se estaba cometiendo un autentico genocidio, contrato a un abogado y comenzó a distribuir fotos de su marido con el fin de encontrar su paradero.
La desesperación la llevo hasta el Consulado español donde denuncio el secuestro, intentando que su pedido fuera trasmitido a los monarcas españoles, que por aquellos días visitaban la Argentina.
Para la familia fueron momentos muy duros. Al poco tiempo se quedaron sin los ahorros que tenían. Doña “Conce” se dedicaba día y noche a la búsqueda de su marido y las penurias económicas comenzaron a hacer sentir en el hogar. Hasta aquel momento el salario de Manolo era el único sustento económico de la familia.
Maria Concepción comprendió que otras mujeres estaban pasando los mismos dramas y se integró a la Asociación de Familiares de desaparecidos y detenidos por acciones políticas, participando de reuniones y compartiendo dolores e incertidumbres.
La nuera de Doña “ Conce” Hermete Simón nos relata: “Hablar sobre todo esto le reavivo un dolor que los años encubrieron, pero no apagaron. Todo, absolutamente todo hizo para encontrarlo. Todo dinero se fue, y fueron tantos días y tantas noches sin dormir, de desesperación... y hasta que pudo reempezar a vivir, fueron largos años. Es un dolor que sigue siempre vivo y la espera es interminable. El hijo, hoy hombre, ya no sueña que el padre vuelve. La madre y esposa ya olvidó los días que casi no tenían que comer y de las horas que caminaba sin rumbo hasta agotarse, de las noches de luz prendida porque el miedo y los hombres rondaban el barrio y su casa. Pero la injusticia, de tener el marido y padre arrancado de su casa, sin ninguna culpa o crimen, eso, nada ni nadie hará olvidar. Puede haber en la historia de la humanidad, gente tan cruel, decidir sobre el destino de los demás y en muchos casos, seguir impunes”.

Un carro que aínda está en uso

2011-03-21T20:50:00.003+01:00

Fai unha semana, pasando por San Xiao do Camiño, vin un carro de vacas. ¿Que tiña de particular para que apareza nunha entrada deste blogue? Pois... esterco. Tiña esterco. Isto pode parecer unha parvada miña (en parte a é) pero detrás dese detalle do esterco hai moito mais.

Facía moito tempo, pode que mais de 5 anos, que non vía un carro usado para sacar o esterco. Facía menos tempo, 1 ou 2 anos, que non vía un carro que aínda sexa utilizado. Sorprendente:¡non era un carro de adorno!.

Falei co dono, díxome que aínda tiña unha xugada de vacas para o carro e que estaba criando unha becerra para poñela tamén. Sorprendente porque é ben sabido por todos que xa non hai vacas que sirvan nin para o carro nin para o arado.

O carro, como tantas cousas mais do noso rural, está en extinción. E mentres morre o carro morren palabras como fueiro, cabezalla, chavella, botoalla, ladrairo...

Nas fotografías detalles do carro.
San Xiao do Camiño.
Palas de Rei.

A Xunta comprará o castelo de Pambre

2011-01-24T21:18:00.002+01:00

14 meses despois da morte da morte do conde de Borraxeiros, por fin, a Xunta, por boca do presidente Alberto Nuñez Feijoó, anunciou hoxe no salón de actos da casa do concello de Palas de Rei a existencia dun acordo de compra entre a Xunta e os actuais donos do castelo, os Irmáns Misioneiros dos Enfermos Pobres de Teis (Vigo).
Na roda de prensa convocada por Fernado Pensado (alcalde de Palas de Rei) estaban Alberto Nuñez Feijoó (Presidente da Xunta), Roberto Varela (Conselleiro de Cultura e Turismo), José Manuel Barreiro (Presidente do PP en Lugo), José Donaire (responsable da congregación dos Misioneiros) xunto con media ducia de misioneiros e os seus avogados. Supoño que nun día histórico para A Ulloa ninguén quería perderse ese momento.

Falouse da existencia do acordo de compra do castelo con todas as súas propiedades (5 millóns de euros) aínda que hai fincas nas que os lindes non están claros. Falouse do pago diferido deses cartos e de como eses cartos repercutiran nun ben social (a obra do Misioneiros). Aproveitaron para facer un pouco de campaña política (son políticos, claro) e remataron o acto.

Por unha razón ou por outra todos satisfeitos.

Pambre xa é noso agora e este era o primeiro paso.
Agora ben o mais difícil.

O pozo de Vilareda

2011-01-17T10:10:00.001+01:00

A gran maioría dos pozos da Ulloa son privados, é dicir, pertencen a unha casa concreta. Por ser privados, moitos deles están dentro da finca da casa e é moi difícil velos cando vas de paseo.
O pozos públicos, polo contrario, están colocados en lugares con bo acceso para a maior parte da aldea polo que pasan menos desapercibidos.
Se situación e a propiedade van unidas eu diría que pozo de Vilareda é público, pero a verdade é que non lle preguntei a ningún veciño por ese particular porque a estrutura do pozo (o seu tellado) é tan curiosa que o da propiedade queda en segundo plano.

Detalles da estrutura e do interior do pozo.
Vilareda.
Palas de Rei

Sempre que vexo un pozo non podo resistir a curiosidade de abrir a porta para ver se aínda ten o balde e a roldana.

As vistas areas da Ulloa no video de Lugo Terra

2010-12-16T19:23:00.002+01:00

A Área de Turismo da Deputación Provincial Lugo ten colgado na páxina www.lugoterra.com un vídeo promocional sobre A Ulloa.

Vale a pena velo, así que aquí queda como comezo das miña vacacións blogueiras.

Ata o ano que ven.

Apertas para todas e todos os que estades do outro lado da pantalla e que teñades un bo inverno e un feliz 2011.

As aldeas deshabitadas de Palas de Rei

2010-12-08T20:56:00.005+01:00

O concello de Palas de Rei, con case 200 km2, é o de maior extensión da Ulloa. Ten case o dobre que Antas de Ulla (103,66 km2) e que Monterroso (118 km2) e pode que esa fose a razón mais sinxela para explicar o gran número de lugares deshabitados que ten pero, se así fose, o concello de Friol, con 295 km2, non tería un número moito menor.

A listaxe de aldeas deshabitadas segundo o Instituo Nacional de Estadística é a seguinte:

Castro
O Froxón
O Pozo
O Mesón
A Pallota
A Taberna
A Ponterroxán
Carricova
Boavista
A Ponte Santar
Ermita
Chouso Vello
Candieira
Vilar de Monte
A Lagoa
O Freixeiro
Pena Mouril
A Veiga
Vilachá
Curuxás
Frádegas (As Augas)
A Corda
O Couso
Mende
As Cancelas
Setefontes
Arulfe
Castro
A Estrada
Reboredo
Tiulfe
Outeiriño

Dicir varias cousas o respecto. Como pasa cos datos dos outros concellos, tamén en este hai polo menos un lugar no que sei que vive xente.

Dicir tamén que o preocupante de Palas de Rei, non son soamente os 32 lugares deshabitados, senón que hai que engadir 21 lugares nos que so queda un habitante censado, o que quere dicir que en non moito tempo (se as cousas non cambian) pasaran a estar na primeira lista.

E por último, na Ulloa, segundo os datos de 2009, vivimos 10.326 persoas das que 3.682 son maiores de 65 anos que viven na súa maioría no rural, polo tanto a gran pregunta é:

¿cantos lugares quedarán deshabitados a medida que a próxima década vaia avanzando?

As aldeas deshabitadas de Monterroso

2010-12-06T10:15:00.001+01:00

Como xa expliquei na anterior entrada, un dos datos que se poden consultar no INE son as aldeas que xa non teñen ningún habitante censado nelas. Nos datos que aparecen para o concello de Monterroso hai 9 lugares sen habitantes, que son:

A Pedriña
A Cogula
A Ermida
Val
A Fonte do Porco
Mundin
Cacabelos
O Campo
A Carreira

As aldeas nos que só hai un habitante son:

A Barreira
A Cariza

Os datos de Monterroso son peores cos de Antas de Ulla, tamén son peores cos veciños concellos de Rodeiro (5 lugares deshabitados), Portomarín (6 deshabitados) e Guntín (4 deshabitados). Por desgracia tamén hai datos peores: Taboada (14 deshabitados), Friol (23 deshabitados) e Palas de Rei (32 deshabitados).

Na fotografía, casa deshabitada no concello de Monterroso.
Ladar.
Monterroso.

As aldeas deshabitadas de Antas de Ulla

2010-12-02T20:44:00.006+01:00

Levo un tempo mirando os datos que o Instituto Nacional de Estadística publica sobre A Ulloa e, entre os moitos que podes atopar, hai un que da arrepíos: os nomes dos lugares deshabitados, é dicir, o lugares onde a poboación censada é cero. Busquei este dato para os tres concellos ulloáns mais para os concellos limítrofes con nos e así ter algo con que comparar.
Segundo din eses datos, no Concello de Antas de Ulla hai 6 lugares deshabitados, que son:

Campo de Chao
A Parrocha
Barbalde
Nugallás
Medeiro
A Regueira

Parecéronme moitos, aínda que teño que dicir que da lista eu so coñezo tres e faltábame un. Seguín buscando os lugares que so teñen un habitante censado e saíron 2:

O Seixo
San Tomé

Poden parecer moitas aldeas (lugares) deshabitadas se se compara, por exemplo, con Agolada que so ten 1, pero os datos para o resto da Ulla son moito peores: 9 en Monterroso e 32 en Palas de Rei, en fin, deses datos xa falarei.

Na fotografía detalle dunha casa deshabitada.
Peibás.
Antas de Ulla.

Bibliografía

2010-11-23T10:10:00.005+01:00

De novo alguén pregunta que de onde saco eu o que escribo.
Resposta: parte do que me contan, parte do que observo e a outra parte dos libros que outros escribiron. Así que de agora en diante irei engadindo a esta lista os libros novos que vaia empregando para recoller datos que aparecen neste blogue.

Bas López, Begoña: “Camiños, pasos e pontes”. Vigo, Ir Indo Edicións, 1989
Bello Diéguez, José Mª. e Peña Santos, Antonio de la: “Galicia na Prehistoria”. Historia de Galicia, vol. 1. A Coruña, Ed. Vía Láctea, 1995
Caamaño Suárez, Manuel: “As construcións da arquitectura popular. Patrimonio etnográfico de Galicia”. A Coruña, Consello Galego de Colexios de Aparelladores e Arquitectos Técnicos. 2003.
Cabana Outeiro, Alexandra e Xohán Cabana, Darío: “Monterroso na Ulloa”. Lugo, Concello de Monterroso. 2001
Carrera Ramírez, Fernando; Costas Goberna, Fernando Javier e Peña Santos, Antonio de la: “Grabados rupestres en Galicia. Características Generales y problemática de su gestión y conservación”. Pontevedra, Deputación Provincial de Pontevedra. 2002.
Castro Fernández, Fermín: “Castros da Ulloa”. 1998. Inédito.
Cooper, Edward: "Castillos señoriales de Castilla de los siglos XV y XVI", volumen 1. Madrid. Fundación Universitaria Española. 1980.
Costas Goberna, Fernado Javier e Novoa Álvarez, Pablo : “Los grabados rupestres de Galicia”. Monografías, vol. 6. A Coruña, Museo Arqueolóxico, 1993
Costas Goberna, Fernando Javier; Novoa Álvarez,Pablo e Albo Morán, José Mª: “Los grabados rupestres de Pena de Chaos y Pena da Moura en San Fiz de Amarante (Antas de Ulla, Lugo)”. Brigantium, vol. 8. A Coruña, Museo Arqueolóxico, 1993-94, pp. 263-284
Delgado Gómez, Jaime: “El románico de Lugo y su Provincia”. A Coruña. Edinosa S.L., 2001, 4 vols.
Fernández de la Cigoña e Nuñez, Estanislao: “Esmoleiros, petos e cruceiros de ánimas de Lugo”. Vigo, Asociación Galega para a Culatura e a Ecoloxía. 2002.
García Florez, Mª del Carmen “Cabaceiros de La Comarca de la Ulloa”, en Narria (Revista del Museo de Artes y Tradiciones Populares de la Universidad Autónoma de Madrid) nº 63-64. Madrid, 1993, pp. 6-9
Gato Soengas, Antonio: “Os muíños de auga na Ulloa”. Lugo, Deputación provincial de Lugo, 1998.
Giz Ramil, Julio: “Monterroso en las tierras de Ulloa”. León, Everest, 1990.
Giz Ramil, Julio: “Palas de Rei. Regio Palacio”. León, Everest, 1991.
Gómez Alvite, María José: “Ligonde y el Camino de Santiago. Elementos del Patrimonio histórico (I)". Lugo. Concello de Monterroso, 2007.
Gómez Alvite, María José: "A Feira de Monterroso. Elementos do patrimnio histórico (V)". Lugo. Concello de Monterroso, 2010.
Izquierdo Perrín, Ramón: “La arquitectura románica en Lugo”. A Coruña, Fundación Pedro Barrié de la Maza, 1983.
Laredo Verdejo, Xosé Lois “A Ulloa. Terra de Melide. Deza e Chantada”. Galicia Enteira. Vigo, Edicións Xerais de Galicia, 3ª ed. 1987, vol. VIII
Lenaghan, Patrick coord.: “Unha mirada de antano. Fotografías de Ruth Matilda Anderson en Galicia”. A Coruña. Fundación Caixa Galicia. 2009
Méndez Vázquez, Carlos: “Castros de Monterroso”. Lugo, Editorial Alvarellos, 1983.
Parrado Garea, Carlos: “Curuxás. O guerrilleiro que non cazou Franco”. Vigo, Edicións A Nosa Terra, 2009.
Peña Santos, Antonio de la e Rey García, José Manuel “Petroglifos de Galicia”. Oleiros/ A Coruña, Via Láctea Editorial, 2001
Peña Santos, Antonio de la e Vázquez Varela, José Manuel: “Los petroglifos gallegos. Grabados rupestres prehistóricos al aire libre en Galicia". Cuadernos del Seminario de Estudios Cerámicos de Sargadelos, 30. Sada/ A Coruña, 3ª ed. 1997.
Pereiro Pérez, Xerardo e Pérez Paredes, Xosé Manuel: “Rutas Xacobeas na Comarca da Ulloa”. Palas de Rei/Lugo. Centro de documentación e interpretación da Comarca da Ulloa, 2001.
Rellán Rodrígfuez, Carlos; Gorgoso López, Lino e Fábregas Valcarce, Ramón: “O conxunto de petroglifos de Campo da Uz (Sta. María de Areas, Antas de Ulla) e as vías de tránsito cara o interior lucense”. Santiago de Compostela/ A Coruña, Gallaecia, nº27, pp. 35-65, 2008.
Rodríguez Castro-Rial, Romy; Sánchez Rancaño, Cristina; Taboada Acevedo, Rodrigo: "Estudio de construcción rural en el Camino de Santiago. Palas de Rei". Santiago de Compostela. Xunta de Galicia- Agrupación de Colegios de Aparejadores y Arquitectos Técnicos de Galicia, 1996.
Vázquez Seijas, Manuel:” Fortalezas de Lugo y su provincia”. Lugo, Deputación Provincial de Lugo, ed. Fascimil 1955-1973, 6 vols.
VV.AA.: “Comarcas de Galicia. A Ulloa”. A Coruña, Sociedade para o desenvolvemento Comarcal de Galicia, 2001.
VV.AA.: “O patrimonio bibliográfico dan Ulloa. Guía de publicacións da comarca”. Palas de Rei, Orde das Donas e Cabaleiros do Priorato de Vilar de Donas “Os Lobos”, 1998.
Yebra de Ares, Antonio: “Monterroso. Pasado y presente”. Lugo, Deputación Provincial de Lugo, 1987.
Yebra de Ares, Antonio: “Pazos y señoríos de la provincia de Lugo”. Lugo, Deputación provincial de Lugo. 2006. 3 vols.

As bufardas da Ulloa (y 2)

2010-11-20T10:10:00.001+01:00

Nin todas as bufardas son rectangulares, como demostran as últimas fotografías, nin todas están feitas en cantería traballada. Este elemento, como todos os relacionados coa arquitectura tradicional, ten innumerables variantes segundo quen ó fixese e as súas posibilidades económicas.
Da mostra aquí recollida hai que sinalar, pola súa singularidade, a da última fotografía, que foi feita aproveitando os restos dun muíño castrexo. Hai que dicir que este tipo de reutilización e mais común do que se pode pensar como se pode ver nunha das entradas recentes que publicou Aqualatam.

As bufardas da Ulloa (1)

2010-11-16T19:15:00.005+01:00

Fai uns meses, lendo un libro sobre arquitectura tradicional galega, topei cunha palabra descoñecida para min: bufarda. O libro titúlase “ As construcións da arquitectura Popular. Patrimonio etnográfico de Galicia” e foi escrito no ano 2003 por Manuel Caamaño Suárez. Non é que eu teña lido moito sobre o tema pero podo dicir que é o libro mais completo que coñezo sobre a nosa arquitectura.
No espazo que lle dedica as bufardas pon ó seguinte: “A bufarda consiste nunha simple fenda feita no muro, que adoita posición vertical ou horizontal (nalgúns casos pode ir redondeada), enmarcada con dúas coidadas pezas de granito. A súa función é a de dar ventilación a espazos destinados a cortes, adegas e almacenamento, que nalgunhas ocasións se tapan con fachucos de palla.”

Aquí vai unha mostra dos tipos de bufardas feitos con cantería dos que se poden ver hai mais exemplares dentro da nosa comarca.

Camiño Primitivo na Ulloa (e 15)

2010-11-11T10:10:00.000+01:00

A aldea de Hospital das Seixas é o último núcleo de poboación que atravesa o Camiño Primitivo ó seu paso pola comarca da Ulloa. Este pequeno lugar, protexido dos ventos grazas a estar situado no pé da Serra do Careón, garda fermosa mostras de arquitectura popular (fotos 1 a 3).
Xusto despois da última casa de Hospital, hai unha pequena carballeira que foi habilitada como area de lecer para os camiñantes, nela puxeron unhas mesas e pedras onde facer lume. Dende este punto quedan seiscentos metros de subida (foto 4) cara a cima do Careón. Vale a pena parar a ver as vistas do val durante á ascensión (foto 5) e comprobar como se distingue con claridade o pobo de Palas de Rei.
Dende fai mais de 15 anos, a cima da serra está cuberta de muíños de vento (foto 6), sei ben que necesitamos enerxía e prefiro un muíño no monte a un encoro no val, pero o impacto visual dos muíños neste e noutros moitos lugares de Galicia segue parecéndome arrepiante.

A cima do monte fai de límite natural co concello de Toques, non sei cantos anos leva alí o cartel (foto 7) pero non estaría de mais que o cambiaran por outro. Con Toques tamén comeza a provincia da Coruña e remata A Ulloa. A partires deste punto o Camiño Primitivo continúa cara a Melide e a partires de alí coincide co Camiño Francés.

Detalles do Camiño do Km. 66,189 ó km. 65,224.
Parroquia de Merlán.
Palas de Rei.

[Sen dúbida, se hoxe en día quixera facer o Camiño elixiría o Primitivo. Moito menos coidado co Francés, mais duro e con menos albergues, pero aínda a salvo do excesivo populismo que está asasinando os valores espirituais do Camiño Francés].

Camiño Primitivo na Ulloa (14)

2010-11-08T19:28:00.009+01:00

Dende Casacamiño a Hosptital das Seixas o Camiño atravesa pola beira do monte coñecido como os Penedos do Hospital. Neste lugar hai un gran afloramento de seixo branco de gran pureza (fotos 1 a 3), que mantivo en litixio ós veciños cunha empresa multinacional mineira durante os últimos doce anos. Litixio no que saíron vencedores, primeiro eles, os veciños, e despois todos ós que nos gusta disfrutar deste tipo de formacións rochosas no seu estado natural.

Despois de deixar o monte, xusto na primeira casa de Hospital das Seixas, instalouse fai uns anos Mapi, unha burgalesa que despois de percorrer o Camiño quixo facer o seu fogar neste lugar. Mapi é artesá pero tamén vive de facer intercambios cos camiñantes que pasan por diante da súa porta: comida e hospitalidade a cambio de traballo ou do que a vontade do peregrino estime oportuno, por exemplo, unha pedra de seixo branco decorada coa palabra: Vida (aínda que estea en italiano). Sempre é grato, no Camiño, topar con estes recunchos tocados polas fadas.

Detalles do Camiño do Km. 67,239 ó 66,189km.
Parroquia de Merlán.
Palas de Rei.

Camiño Primitivo na Ulla (13)

2010-10-29T10:10:00.006+02:00

O saír das Seixas o Camiño segue por unha pista de terra que da servizo as fincas da aldea. Alí atopámonos con unha muller. Levaba unha gadaña, ó fin xuño é o tempo da herba. Paramos a falar con ela porque facía ben tempo que eu non vía segar con gadaña afeita xa, como estou, a ver ás máquinas facendo ese traballo. Pedinlle se me deixaba sacarlle unha foto, entre risas díxome: “¿a unha galeguiña con pañoleta?”. En realidade o que a min me a chamaba atención era a gadaña e a súa cara de boa persoa, non o seu pano. Ela sorriu e posou para a foto. Dinlle as gracias e marchou. Agora, cando me lembro da xente ca que crucei no Camiño e coa que parei a falar, caio na conta que do que mais me lembro non é do Camiño en si, senón das persoas que atopei nel.
Seguimos a andar polas corredoiras, algunha moi chea de lama, para chegar a Casacamiño (foto 5), con un nome que non deixa lugar para as dúbidas. Esta aldea marca o punto onde a paisaxe muda bruscamente do val ó monte pois o Camiño comeza a súa subida cara os penedos de Hospital das Seixas.

Detalles do Camiño entre o km. 68,826 e o km. 67,239
Parroquia de Merlán.
Palas de Rei.

Camiño Primitivo na Ulla (12): O albergue das Seixas

2010-10-27T13:53:00.004+02:00

O saír de Merlán, dende o Camiño, vese ó lonxe a serra do Careón coa cima cuberta de muíños (foto 1), e ó pouco de botar a andar chegamos a aldea das Seixas. Unha das casas da aldea, sobre a porta de entrada, ten un curioso adorno (foto 2) feito con cemento ou cal, non se aprecia ben con que porque está pintado de cor amarelo. É curioso porque o autor, ademais de deixar constancia da data que supoño será a da construción da casa, emprega o motivo das árbores do paraíso da porta lateral da igrexa de Merlán.

Cando fixemos o Camiño Primitivo era finais de xuño e aínda non estaba aberto o albergue público das Seixas que foi inaugurado o 27 de xullo. Como non tiña fotos del fun onte ata alí e a encargada do albergue, Mari Fe das Seixas, con grande amabilidade ensinoumo.

O albergue foi feito nunha antiga casa de labranza rehabilitada (foto 3) na que se conservaron os elementos da arquitectura tradicional. Na fachada principal pódense ver dúas fermosas bufardas de cantería (foto 4), a estas pezas, que tiñan o labor de facer de respiros para as antigas cortes, foilles posto un cristal para poder manter illado o interior. Na parte dereita da casa consérvase o forno (foto 5) e no interior, no que era a cociña de lareira (foto 6), aínda que non se conserva a cambota vese no chan a pedra da cociña e na parede quedou o descuberto a cheminea e unha lacena. No piso baixo tamén están a cociña, o comedor, os baños e un cuarto adaptado para persoas que precisen de cadeira de rodas. No piso alto hai dous cuartos, un con praza para 28 persoas (foto 7) e outro con seis prazas.

Quero aproveitar para agradecerlle a Mari Fe todas as súas explicacións e o bo rato que me fixo pasar na súa compañía. A verdade e que xa lera sobre ela moi boas opinións que os peregrinos deixan na rede e todas son merecidas.

Detalles do Camiño entre o Km. 70,021 e o km. 68,826
Parroquia de Merlán.
Palas de Rei.

Camiño Primitivo na Ulloa (11): A igrexa de San Salvador de Merlán

2010-10-23T10:10:00.003+02:00

O Camiño primitivo pasa xusto por diante da igrexa de Merlán (foto 1) pero, pola excesiva altura dos nichos do camposanto que o rodea, a fachada non se ve dende o Camiño.
A igrexa era románica na súa orixe, de finais do século XII, pero foi reformada no século XVI. Nesta reforma perdeu a súa fachada orixinal e parte das paredes laterais, e foille engadido o pórtico. Na reconstrución da fachada foron reempregadas pezas da estrutura románica, un exemplo diso son os perpiaños con bolas que a adornan (foto 2) ou algunhas das columnas do pórtico que comparten espazo coa pía bautismal románica (foto 3).
Do edificio, chama a atención a decoración do lintel da porta lateral (fotos 4). Segundo Jaime Delgado a “cruz feita con entrelazos” representaría simbolicamente a Cristo flanqueado por dúas pequenas árbores “evocadoras tradicionais de ambientes paradisíacos”, e dicir, a árbore da vida.
Como remate, vale a pena ollar a ábsida cadrada que coroa a igrexa (foto 5, 6 e 7) que conserva os seus canzorros e unha fermosa fiestra.

Detalles do exterior da igrexa.
Km. 70,021
Parroquia de Merlán.
Palas de Rei.

Camiño Primitivo na Ulloa (10)

2010-10-21T10:18:00.001+02:00

A Leboreira (foto 1) é a primeira aldea da parroquia de Augas Santas pola que atravesa o Camiño e ten, na última casa unha curiosa mostra de etnografía que podedes ver na Outra Ulloa. En San Xurxo está a igrexa parroquial de Augas Santas que, en contra do que sería a regra, non é románica. De feito esta igrexa foi feita no século XVI e, segundo o meu criterio, nada ten de destacable, pero claro, é que na parroquia anterior está a igrexa de San Martiño de Ferreira e na seguinte a de San Salvador de Merlán e calquera delas teñen elementos arquitectónicos especialmente sobresaíntes, despois chegas a aquí…e non souben nin a que facerlle foto.
O pasar San Xurxo está Montecelo. É curioso ver como é, nesta parroquia, a partires de onde os tellados das casas con arquitectura tradicional comezan a mesturar a tella coa lousa (fotos 2 e 3), empregándose esta última na primeira liña do tellado. Algo que tamén me chamou a atención en Montecelo foi un pequeno bebedeiro (foto 4)que hai a carón do camiño. Polo tamaño e a pouca profundidade diría que non é o típico sartego que se emprega para esa labor como pasa noutros moitos lugares da Ulloa, pero tampouco me parece unha pía para o gando. O caso é que o conxunto é fermoso e que ten o engadido de ser empregado para afiar coitelos e ferramentas, como deixa ben claro a presenza da pedra colocada xunto ó fío da auga.
A travesía dende Montecelo a Merlán é especialmente fermosa e nela comézanse a ver o lonxe o Castro das Seixas e os Penedos do Hospital (foto 5), aínda así, tanto a favor sempre ten os seus contras e nese punto está un dos lugares máis enlodados do Camiño Primitivo na Ulloa (foto 6).

Detalles do Camiño entre o km. 72,543 e o km. 70,021
Parroquia de Augas Santas.
Palas de Rei.

Camiño Primitivo na Ulloa (9)

2010-10-19T21:18:00.004+02:00

O saír de ponte Ferreira o Camiño segue por unha corredoira (supoño que por onde ía a calzada romana) a que non fai moito puxéronlle un pasadoiro de pedra no centro (foto 1), así deixase que a auga escorra pola beiras e ó mesmo tempo evita que os camiñantes enloden os pes. A corredoira sae a estrada provincial LU-2901 no lugar do Carballal de Ferreira (foto 2) e o Camiño continua por esta estrada durante dous interminables quilómetros de subida e negro asfalto (fotos 3 e 4). Estes dous quilómetros son, sen dúbida, a parte mais desagradable do Primitivo na Ulloa. A única nota positiva que ten está en caer na conta de como a paisaxe cambia o mesmo tempo que cambian os usos que o home fai da terra. As pequenas leiras minifundistas das zonas mais baixas do val convértense, aquí, en grandes prados para uso da gandería extensiva (fotos 5 e 6), prados a mais de seiscentos metros de altitude onde podes asomarte para ver, alá abaixo, unha boa parte da comarca.

Detalles do Camiño entre o km. 74,586 e o km. 72,543
Parroquia de Ferreira e Augas Santas.
Palas de Rei.

Camiño Primitivo na Ulloa (8)

2010-10-17T10:10:00.000+02:00

No Camiño Primitivo atopas carreiros salvaxes (fotos 1 a 3) e isto, en lugar de restarlle mérito, acrecenta a beleza e a singularidade desta ruta xacobea.
Chegando o lugar de Ponte Ferreira atópase o aloxamento rural chamado “A casa da Ponte”, nel (fotos 4 e 5) paramos a tomar un café que moi amablemente nos foi ofrecido por Manuel, o dono da casa, e aproveito agora para agradecerlle este detalle e a súa amabilidade coas dúas “peregrinas” que por alí pasaban.
Xusto o saír da casa está o lugar do lugares mais senlleiros desta parroquia: a ponte romana (fotos 6 e 7) da que hai tempo xa falei aquí. Con case dous mil anos sobre o seu lombo, esta pequena e modesta ponte forma parte da VIA romana XIX co fin de poder así atravesar sen dificultade o río Ferreira.

Detalles do Camiño entre o km. 75,382 e o km. 74,586
Parroquia de Ferreira
Palas de Rei.

Camiño Primitivo na Ulloa (7)

2010-10-15T10:23:00.002+02:00

O marco do km. 75,311 é un deses puntos dignos dunha foto do mellor feísmo da Ulloa (foto que podedes ver atravesando o espello cara A outra Ulloa), mais 75 metros mais aló hai un fermoso conxunto de arquitectura popular que ademais garda pequenas curiosidades.
Primeiro atopamos o pozo (fotos 1 e 2), do que aínda se saca auga como se facía antes: cun balde de latón atado a unha corda que se sobe e baixa grazas a roldana (¡cantas lembranzas da miña infancia! Pasaron trinta anos dende os meus últimos xogos nun pozo igual que este ¡e parece foi fai un século!).
Dende o Camiño só se ve parte da casa (foto 3) pois ó interior accédese pola portada que hai máis adiante. Na parte exterior hai dúas portas, unha cuns pasos de pedra diante e outra que da as cortes. No lintel da primeira porta (foto 4) consérvase unha inscrición que non fun quen de ler completamente pero si en parte: AMO IHS DEI D RESEDIENDO FRAN(CIS)CO LOPEZ.
A parte esquerda da porta das cortes (foto 5) ten tres gravados, o primeiro deles é unha representación dun motivo vexetal coroado por unha cruz grega, cando ó vin pensei na representación da árbore da vida que hai na porta lateral da igrexa de Merlán, situada só a uns 5 km de alí. O segundo gravado é máis complexo, a parte interior ten certa similitude cun dos signos lapidarios que Vázquez Seijas catalogou en Pambre e que neste momento está “desaparecido”, mentres ca exterior semella máis un escudo que un adorno. O terceiro gravado é unha cruz simple que tamén se repite na parte dereita da porta.
É difícil saber cal era a intencionalidade destes gravados pero supoño que terían unha finalidade protectora de todo aquel mal que por alí puidese entrar.

Detalles do Camiño entre o km. 75,615 e o km. 75,386.
Parroquia de Ferreira
Palas de Rei.

Camiño Primitivo na Ulloa (6)

2010-10-13T10:04:00.001+02:00

No medio da aldea de Senande, sobre un muro e a metro e medio do chan, érguese unha pequena xoia da nosa etnografía: un hórreo que aínda conserva parte do deseño que tiña pintado.
Xa falei aquí dos hórreos pintados, dos poucos que se conservan e da orixe desta práctica, pero daquela non tiña localizado este fermoso exemplar. Na súa decoración empregáronse tres cores: branco, roxo e verde, que se combinaban ocupando espazos cadrados. Pero o detalle mais singular é a decoración da banda superior que, polo lado que da ó camiño (foto 3), está composta de triángulos alternos de cor branca e roxo cunha liña no fondo de cor verde; e na banda interior do hórreo (foto 4) os triángulos son verdes e brancos e a liña do fondo roxa.

O saír de Senande atópase o marco do km. 76,140 (foto 5) é o Camiño segue polas súas corredoiras.

Detalles de Senande e o Camiño entre o km. 76,140 e o km. 75,615.
Senande.
Parroquia de Ferreira
Palas de Rei

Camiño Primitivo na Ulloa (5): o desvio do camiño

2010-10-11T13:19:00.001+02:00

Como no km. 76,600 o Camiño está cortado tivemos que rodear pola aldea de Valiña (Friol) para poder chegar a Senande (Palas de Rei). Para que quede ben claro de onde está cortado o camiño e cal foi o rodeo, marquei todo nun mapa 1:25.000. A liña roxa é o percorrido do Camiño Primitivo e os puntos azuis o desvío que tivemos que coller.

O chegar Á Valiña paramos a falar cunha señora, ben amable por certo, que foi quen nos dixo por onde tiñamos que ir. Contounos moitas mais cousas dende a outra beira da cancela da súa casa e ata me deixou que lle fixera unha foto (foto 1).
Mentres íamos pasando pola aldea fixeime que alí, as palleiras aínda conservan esas pechaduras de ferro (foto 2) cada vez mais escasas, e que as manillas das portadas tamén están decoradas (fotos 3 e 4) como as da Ulloa, e que a arquitectura é a mesma que no norte da nosa comarca (foto 5). A Valiña administrativamente pertence ó concello de Friol pero a súa comarca natural é A Ulloa. Como pasa a maior parte das veces, as fronteiras están nos mapas pero non nos lugares.
Uns trescentos metros despois de saír da Valiña atopamos o “prado da discordia” (foto 6): na cima daquel prado, xunto as árbores está a outra beira do Camiño cortado.

Detalles do rodeo dado para ir dende o marco do km. 76,600 (O Paraño, Friol) á aldea de Senande (Palas de Rei) no km. 76,140.

Camiño Primitivo na Ulloa (4): O Camiño cortado

2010-10-08T14:10:00.002+02:00

Ás veces, no Camiño Primitivo, tes que ter catro ollos para poder ver os marcos, de feito, eu como non o fixen soa, tiña outros dous para axudar. No verán os marcos teñen moita vexetación o seu carón (foto 1) as veces tanta que quedan literalmente afundidos baixo a herba.
O quilómetro 76,600 é o exemplo mais arrepiante de como as administracións deixaron no esquecemento o Primitivo porque, se non fose así, ¿como se explica que a ruta xacobea máis antiga estea cortada neste punto?. E volvo a repetir: ¡¡ CORTADA NESTE PUNTO!!
Unha cousa e contalo ou que o leas no periódico, porque a Asociación Amigos do Camiño de Santiago na provincia de Lugo xa deu conta deste pequeno detalle, e outra, moi distinta, e vivilo cando fas o Camiño e sabes que un camiño cortado quere dicir facer un quilómetro máis para dar o rodeo. Para que vexades como está o panorama aí tedes as fotos de todo o periplo (gracias Indiana Pep por ir abrindo o Camiño sen levar machete):

Foto 2: o marco di que é por ese carreiro así que alá vamos.
Foto 3: ba, a herba está un pouco crecida pero non é para tanto.
Foto 4: isto xa se normaliza, mira que carreiriño tan ben feito
Foto 5: aaaag! Esta herba ten pinchos! Colle este pau e vailles dando a ver se imos pasando. Non vaias tan apresa que non te vexo. Espérame.
Foto 6: Esta cortado. ¡Como que está cortado! Pois si, con arame de pinchos. E que facemos ¿cruzamos polo prado?. Ui, parece que hai un regato. ¿E se non damos cruzado o regato? ¿e se lle pasamos polo medio do prado o paisano e saen os cans? Veña, damos a volta e xa veremos como chegar a casa aquela de enfronte.

Detalles do Camiño Primitivo no km. 76,600, lugar tamén coñecido como “O Camiño cortado”.
Parroquia do Pacio
Friol.

Camiño Primitivo na Ulloa (3)

2010-10-06T10:10:00.003+02:00

O pouco de sair de Xende o Camiño entra no concello de Friol dirección cara parte baixa da aldea de O Paraño e, camiñando, chegas a un lugar no que parece que ó Camiño lle plantaron unha porta no medio e medio (foto 2). Cando te achegas ves que é unha granxa e que o carón hai un marco (foto 3) que dirixe o carreiro cara o exterior do muro da granxa (foto 4) que, a min, por un deses traumas que unha colleu de pequena cos muros rematados con cristais (foto 5), pareceume o muro da casa do terror.
Segues polo carreiro e cando xa está a punto de rematar a granxa atópaste con que unha das portas das cortes empregase para verter o esterco directamente para O Camiño (foto 6), repito, ¡¡directamente para o Camiño!!. Fai pouco estiven a falar cunha periodista deste tema, ela dicía que son riscos que corres cando se atravesa o rural, e non lle falta razón, pero segue parecéndome de denuncia. Claro que isto non é Camiño Francés senón a xungla do Primitivo pero que eu saiba (e non sei moito porque o meu non é a agricultura) o esterco, igual co xurro, tes que telo nun lugar axeitado e pechado para que, polo menos cando chova, non se vertan líquidos cara cursos de auga.

Detalles do Camiño Primitivo entre o km. 77,148 e o km. 76,600.
Parroquia do Pacio
Friol.

Camiño Primitivo na Ulloa (2)

2010-10-04T10:10:00.001+02:00

O límite entre o concello de Guntín de Pallares e Palas de Rei, cando fas o Primitivo, está marcado por un pequeno regato que hai que atravesar pero que non ten ponte nin pasadoiro, polo que só se pode pasar se no verán leva pouquiña auga. A poucos metros do regato atopase o primeiro cruce de camiños e alí está o primeiro marco ulloán (foto 1).

Teño que aclarar que no Camiño Primitivo, a diferenza do Francés,a función principal dos marcos é guiar os peregrinos, non contabilizar os quilómetros. Quero dicir con isto que alí onde hai un cruce de camiños hai un marco e é a punta da concha de Santiago a que marca a dirección a seguir. Está é a razón pola que o marcos do Primitivo teñen cifras de quilómetros con decimais e non con números exactos como no Francés. Tamén aí está a explicación da ausencia de frechas amarelas (repetidas ata o aburrimento no Francés) ou se as hai son “made in feitas na casa” como a da foto 4.

Dende o límite con Guntín, o Camiño sobe (foto 2) cara a aldea de Xende. Só con ver a arquitectura da aldea sabes que estás no norte da Ulloa, onde os tellados están cubertos con grandes lousas (foto 3). O saír de Xende comezas a pensar que xa te perdiche pero atopas frecha “made in” (foto 4) que te leva a unha finca de millo onde (¡gracias!) o paisano si deixou un carreiro para o paso (foto 5). Pasada a finca, e como para dicir “ei, tranquilo todo o mundo que segue por aí”, no medio da nada, outro marco (foto 6). E segues a camiñar pola beira duns piñeiros (foto 7) ata que atopas outra frecha “made in” (foto 8) irmá da anterior que te leva a un camiño onde (¡salvadas!) está o seguinte marco (foto 9).
Este foi o primeiro quilómetro, preludio dos 12 seguintes.

Detalles do Camiño Primitivo entre o km. 78,027 e o km. 77,148.
Parroquia de Ribeira
Palas de Rei.

Camiño Primitivo na Ulloa (1)

2010-10-01T20:23:00.003+02:00

O Camiño Primitivo é a ruta xacobea que une a catedral de Oviedo coa catedral de Santiago, e aínda que hai xente que o confunde, non ten nada que ver co Camiño do Norte (que é a ruta xacobea que entra en España por Irún e achégase a Santiago percorrendo a costa cantábrica e atravesando Lugo pola terra Chá cara a Sobrado dos Monxes e uníndose ó Francés en Arzúa).

Ten a súa orixe na viaxe que, no século IX, o rei Alfonso II fixo dende Oviedo, capital do reino cristiá nesta data, cara Iria Flavia, ó entérarse do descubrimento da tumba do Apóstolo. Esta ruta é, polo tanto, o camiño de peregrinación xacobea mais antigo, motivo polo que recibe o nome de Primitivo. No seu percorrido pasa por Tineo e a comarca de Oscos para entrar en Galicia polos montes da Fonsagrada. Pasa por Lugo capital e diríxese Á Ulloa empregando parte da antiga calzada romana. En Melide únese ó Camiño Francés.

Esta ruta non está catalogada como Patrimonio da Humanidade, como si pasa co Camiño Francés, polo que está menos promocionada e coidada por parte das administracións públicas. Este descoido fai que o Primitivo teña deficiencias moi graves derivadas da falta de vixilancia, penso que non se pode deixar que impunemente sexa cortado o seu percorrido por plantacións que non respectan a senda de paso, pero desto xa falarei.

O tramo do Camiño Primitivo que atravesa a Ulloa polo norte do Concello de Palas de Rei ten unha lonxitude de case 13 km. Como non hai moitos mapas detallados do percorrido pedinlle permiso a Asociación de Amigos do Camiño de Santiago na provincia de Lugo para poder empregar os seus, mapas que podedes ver na súa páxina web www.lugocamino.com con todo luxo de detalles. O que vedes enriba é parte de dous dos seus mapas unidos nun só para que así podades ver xunto todo o percorrido que o Primitivo fai dentro da Ulloa.

Nas fotografías primeiro e último marco do Camiño Primitivo dentro da Ulloa que marcan, respectivamente o km. 78,027 e ó 65,224.
Xende, km. 65,224.
Hospital das Seixas, km. 78,027.
Palas de Rei.

O Camiño francés na Ulloa (y 19)

2010-09-18T10:10:00.002+02:00

Cando fas o Camiño de Santiago, polo menos no tramo francés, hai dúas cousas que sempre te acompañan: a frecha amarela e os marcos dos quilómetros. No último quilómetro do Camiño francés, dentro da Ulloa, hai dous marcos cos nomes singulares: Porto de Bois e Campanilla.
Non coñezo ningunha historia de Campanilla (salvo a de Peter Pan) pero Porto de Bois ten un lugar na historiade Galicia, historia de sangue por certo. Entre os anos 1366 e 1369 a Península viviu a súa primeira guerra civil entre os partidarios de Pedro I (rei lexítimo) e Henrique II de Trastámara. A guerra terminou no 1369, cando Henrique mata ao seu irmán. En Galicia, o III Conde de Lemos, Fernando Ruíz de Castro, regresa do exilio de Portugal e comeza unha revolta contra partidarios do novo rei. En 1370 Henrique I envía a Galicia tropas para apagar a rebelión poñendo o mando a Don Pedro Ruíz Sarmiento. As tropas afrontanse na batalla de Porto de Bois aos seguidores do Conde de Lemos. O Conde perdeu e exiliouse a Portugal e mais tarde a Francia, onde morre.

A última aldea que se atopa antes de deixar as terras ulloanas é O Coto. Alí, xunto o fito que marca o comezo da Provincia da Coruña, que polo tanto marca tamén o fin do Camiño dentro da Ulloa, atópase a Cooperativa Milhulloa, que dedícanse ó cultivo de plantas medicinais en réxime de agricultura ecolóxica. Cando cheguei alí estaba pechado pero teño pendente, dende fai tempo, unha visita. Cando a faga xa darei boa conta dela.

Detalles do Camiño entre os km. 58,5 e 57,800
Parroquia do Mato
Palas de Rei.

O Camiño francés na Ulloa (18)

2010-09-15T10:35:00.000+02:00

Dos catro albergue públicos que hai na Ulloa, no tramo do Camiño de Santiago francés, o último é o que se atopa no lugar de Casanova, que ven a coincidir co quilómetro 60. Ten categoría de refuxio de peregrinos (fotos 1 e 2) que polo que vexo quere dicir o mesmo que albergue. O albergue foi construído na antiga casa escola e ten 20 prazas. Por desgracia, segundo lin nos comentarios que os peregrinos deixan nunha web de albergues do Camiño, a muller encargada do albergue non é nada agradable cos camiñantes, é unha magoa que pasen cousas así pola mala impresión que iso da de nos.
Un quilómetro mais adiante, no marco 59 (foto 4), alguén deixou recentemente os seus zapatos ben colocados e dan a impresión de formar parte dunha alegoría visual.
Seguimos camiñando entre carballeiras (foto 3), agros (foto 5) e anacos de repoboacións de eucalipto (foto 6) que con certo disimulo vanse achegando ó Camiño.

Detalles do Camiño entre os km. 60,5 e 58,5
Parroquia do Mato
Palas de Rei.

O Camiño francés na Ulloa (17)

2010-09-12T10:35:00.000+02:00

Cando xa nos saíamos de Casa de Domingo, Ana díxonos que se nos gustaban as cousas curiosas parásemos no fito do km. 60,5, díxonos que no chan había unha pedra con un gravado, que fósemos atentas se queríamos velo.
Deixamos Casa Domingo e comezamos o camiño por unha corredoira (foto 1) na que a auga empoza no inverno, de feito, na beira dereita ten un pasadoiro de pedra para poder vadealo sen enlamarse. Chegamos o marco do km. 60,5 (foto 2) e xusto uns metros mais arriba estaba o gravado (foto 3) que, dende logo, non se parecía a nada que eu houbese visto antes. Ana contáramos que un peregrino lle dixera que era un símbolo medieval e que se empregaba para marcar lugares con especial valor estratéxico, eu nunca oín tal, pero pode ser. Mentres estábamos a mirar o gravado apareceron uns mozos que dixeron eran dunhas casas preto de alí, comentáronos que eles nunca viran o gravado ata facía unhas semanas e que facía pouco que por alí estiveran gravando unha película.
A cousa do gravado quedou aí ata que a miña irmá (con quen eu facía o camiño ese día) que vira o gravado nun libro de marcas romanas e que era unha rosa dos ventos. Como iso xa era intrigante escribinlle un correo a Javier Gómez, porque publicou recentemente o libro "Epigrafía romana de la provincia de Lugo" . A Javier non lle parece romana e pensa que podería ser de calquera época, mesmo actual. A miña conclusión é que é actual, o desgaste da pedra non coincide ca feitura do gravado. Pode que os da película decidiran gravalo baseándose nunha marca romana ou medieval, iso explicaría porque as noticias del son tan recentes (o peregrino, os mozos…). Pero que conste que isto so son as miñas especulacións.

Detalles do Camiño entre os km.61 e 60,5
Parroquia do Mato
Palas de Rei.

O Camiño francés na Ulloa (16)

2010-09-09T10:10:00.000+02:00

O saír de San Xiao do Camiño volven os carreiros entre as árbores. Crúzase polas casas de A Graña (foto 2) e sáese o lugar de Ponte Campaña, onde o Camiño cruza co río Pambre aínda non moi crecido. Neste lugar está o albergue Casa Domingo (fotos 3 a 7) que rexenta Gonzalo e Ana dende o ano 2003 aínda que o negocio comezou no 2001, cando abriron a taberna.
Gonzalo e Ana non chegaron aquí por casualidade. Gonzalo naceu no muíño que hai a 200 metros do albergue, muíño no que viviu cos seus pais e que agora está restaurado e alúgase como vivenda turística co nome de O Muíño de Campaña (podedes velo entrando na súa web). Os país de Ana, galegos emigrados ó Panamá, eran os donos da casa onde está o albergue. Ana aínda bota en falta cousas do Panamá pero supoño co amor e mais forte ca morriña e por iso está aquí.
Dende que fixen o Camiño e descubrín Casa Domingo gústame ir de cando en vez a tomar algo por alí e disfrutar desa fermosa eira transformada en terraza da taberna. Recoméndovos a visita a todos.

Detalles do Camiño entre os km.62 e 61
Parroquia de San Xiao do Camiño e San Xoán do Mato
Palas de Rei.

O Camiño francés na Ulloa (15)

2010-09-06T12:12:00.000+02:00

Na última casa de San Xiao do Camiño (a aldea é mais coñecida polo seu nome castelanizado: San Xulián) está o “Castillo del lobo”. Este lugar é a vivenda é o lugar de traballo de Jose e Franzi, unha parella que fai tres anos decidiu facer o seu fogar ó pé do Camiño.
Jose, aragonés de nacemento, fai artesanía en prata na que engarza pedras semipreciosas, que logo pon a venta na esquina da casa na que ten a tenda (foto 2); pero tamén traballa o coiro, madeira e pedra, como queda ben patente en tódolos recunchos da súa casa.
Franzi , a compañeira de Jose, e de nacionalidade suiza, e foi no seu país natal onde estudou shiatsu. Na casa ten un cartel onde ofrece masaxes a peregrinos (ou a quen por alí vaia) a cambio da vontade.

Jose e Franzi son un exemplo dos chamados novos poboadores do Camiño, así, mentres o rural esmorece por falta de xente, novas familias de camiñantes establecen o seu fogar nalgún punto preto da ruta xacobea.
Dende aquí mando os mellores desexos para estes novos ulloáns.

Detalles do “Castillo del lobo”
Parroquia de San Xiao do Camiño.
Palas de Rei.

O Camiño francés na Ulloa (14)

2010-09-03T10:10:00.000+02:00

Na parte baixa de San Xiao está a igrexa que, como é lóxico, a súa orixe é románica. Do edificio orixinal só conserva a súa fermosa ábsida circular (foto 1). Non conserva a porta principal pero as pezas que soportaban o tímpano foron reempregadas (foto 2) e agora están nas das esquinas do edificio. Unha proba das reformas que sufriu o edificio é a pedra que se pode ver no exterior do muro sur da igrexa (foto 3). Esta pedra foi recolocada sen ter en conta a posición orixinal xa que a inscrición que ten, e que di: IN ERA MCCXXXI (en la era 1231), aparece do revés. Jaime Delgado supón que esta data corresponde ó fin da obra que, restados os 38 anos de diferencia entre a Era Hispánica e a Era Cristiá, quedaría o ano 1193.

A escasos metros da igrexa está o albergue “O Abrigadoiro” . Tratase dun albergue privado situado nunha casa de labranza restaurada (fotos 4 e 5), con capacidade para 18 persoas. Fronte o edificio principal teñen unha pequena taberna (fotos 6 e 7) no que tamén dan almorzo e cea aos peregrinos.

Detalles do Camiño no km. 62.
Parroquia de San Xiao do Camiño.
Palas de Rei.

O Camiño francés na Ulloa (13)

2010-09-01T14:00:00.004+02:00

Antes de chegar a primeira casa de San Xiao, cando aínda pisas a corredoira, o primeiro hórreo (foto 2) saúda dende a súa soidade. Creo que me impresionou iso, a soidade do lugar no que estaba, non se vía a eira e a casa estaba apartada del. Instintivamente fotografei os seguintes hórreos que fun atopando mentres camiñabamos polo treito (asfaltado) que atravesa a aldea.

Estes hórreos seguen un mesmo patrón: teito de tella e sen os remates (a cruz e o fito), pés e medianeiras en pedra, base feita cunha media viga de carballo (agás no da ultima fotografía que apoia nun muro que fai a un tempo de pé e base) e peche lateral en madeira de castiñeiro.
O feito de que a base deste hórreos sexa de madeira é unha característica propia da metade noroeste do concello de Palas de Rei xa que no resto da Ulloa faise de pedra.

[En realidade esta entrada debería chamarse “Os hórreos de San Xiao ao pé do Camiño” e con iso quedaría todo dito porque as fotos contan o resto.]

Detalles do Camiño entre o km. 63 e 62
Parroquia de San Xiao do Camiño.
Palas de Rei.

O Camiño francés na Ulloa (12)

2010-08-30T13:45:00.003+02:00

O Carballal (fotos 1 e 2) é a primeira aldea que se atopa o saír de Palas de Rei. Como en todas as nosas aldeas, a singularidade da arquitectura tradicional están presentes en todos os recunchos, e case late con mais forza nos lugares xa deshabitados.
A partires do Carballal, o Camiño francés comeza o seu treito mais fermoso dentro da Ulloa. Dende o km. 63,5 ata case chegar ao límite coa provincia da Coruña, no km. 57, o Camiño descorre por corredoiras dunha frondosidade singular. Carreiros de terra, nos que o asfalto só aparece nos pequenos treitos nos que se atravesa aldeas.
Unha proba da beleza da que falo é A Lagoa (foto 4), cando pasei por este lugar tiven a sorte de poder estar observando durante varios minutos como un mergullón buscaba a súa comida. O Camiño bordea as augas polo seu perímetro sur por uns senlleiros pasares de granito (foto 5).

Detalles do camiño entre os km 64 e 63
Parroquia de San Sebastián do Carballal.
Palas de Rei.

O Camiño francés na Ulloa (11)

2010-08-26T20:28:00.006+02:00

De Palas sáese pola Travesía do peregrino cara a Aldea de Abaixo (foto 1) e non deixa de ser curioso que un núcleo xenuinamente rural (fotos 2 e 3) perdure a tan só un cento de metros da vila.
O Camiño volve a cruzar a estrada nacional e xa nas últimas casas da Aldea de Abaixo atópase unha escultura homenaxe os peregrinos (foto 4) feita polo escultor palense José Antonio Novo.
A verdade que neste pequeno tramo do Camiño o que mais me chamou a atención non foron nin os hórreos da Aldea de Abaixo, nin a escultura dos peregrinos senón un pequeno banco (foto 5) que un veciño colocou diante da súa casa e na beira do Camiño. O banco non tería nada de particular de non ser polo letreiro que lle puxeron enriba (foto 6)

Detalles do camiño entre os km. 65 e 64
Parroquia de Palas de Rei.
Palas de Rei.

O Camiño francés na Ulloa (10)

2010-08-23T14:00:00.003+02:00

Preto do pavillón de peregrinos dos Chacotes está o marco do km. 66 que anuncia a entrada en Palas de Rei. Como é lóxico, o camiño pasa pola igrexa parroquial de San Tirso que, aínda que data de finais do século XII, da súa orixe románica so conserva a entrada principal (foto 2) que foi respectada a pesares das continuas reformas que sufriu o templo.
No exterior da igrexa atopase o cruceiro (foto 3), que ten a peculiaridade de ser un cruceiro-esmoleiro, é dicir, na súa base (foto 4) hai un burato feito na pedra a modo de caixón para as esmolas. É unha mágoa que non conserve o ferro que faría as veces de tapa, pero aínda se poden ver restos dos ancoraxes que a amarraban. Os cruceiros-esmoleiros non deben confundirse cos petos de ánimas. Os dous teñen caixón para as esmolas pero o peto sempre vai acompañado dunha referencia as ánimas (escrita ou en imaxes) e o esmoleiro non. Sobre este tema vale a pena ler o libro de Estanislao Fernández de la Cigoña “Esmoleiros, petos e cruceiros de ánimas de Lugo”, no que ademais faise mención a este cruceiro-esmoleiro de Palas de Rei.
Xusto no centro do pobo de Palas de Rei atopase o albergue municipal, que foi aberto no 1993 (recordo esta data porque eu fixen o camiño en maio dese ano e daquela estaban en obras pero aínda non funcionaba), e moito mais pequeno co dos Chacotes, so ten 60 prazas, pero a avantaxe de estar no centro do pobo.

Detalles do camiño entre os km. 66 e 65
Parroquia de Palas de Rei.
Palas de Rei.

O camiño francés na Ulloa (9)

2010-08-19T20:18:00.002+02:00

Din que o Alto do Rosario (foto 1) ten ese nome porque dende alí comezaba o peregrino a rezar o rosario para preparar a súa entrada en Palas de Rei, lugar no que, segundo o Códice Calixtinus, comezaba a última etapa do Camiño de Santiago. (¡Quen vería os peregrinos de hoxe facer 65 km. nun día e de última etapa!)

Camiñamos xa entre agros e hortas que falan da proximidade da aldea ata chegar ó albergue de Os Chacotes, un pavillón que foi aberto o ano 2007 e que ten prazas para 112 persoas. O seu carón atopase a oficina de atención o peregrino, na que non puiden entrar porque estaba pechada, e non entendo moi ben porqué, pois o horario é de 10:00h. a 14:00h. e de 17:00 a 20:00 e aínda non eran as sete.

Detalles do camiño entre os km 67,5 a 66
Parroquia de Palas de Rei.
Palas de Rei.

O Camiño francés na Ulloa (8)

2010-08-08T10:10:00.003+02:00

Cando unha chega o marco do km. 69 (foto 1) dalle a risa. En todo o que levamos de camiño non vin un fito con tanto garabato escrito e, quédame ben claro, que o sentido erótico-popular deste número é universal, a proba está nos distintos idiomas que alí se ven.
Da gusto camiñar vendo como a paisaxe cambia segundo onde te atopes. Preto das aldeas as árbores dan paso os prados e ós campos traballados(foto 2). Chegamos así Á Brea, onde os donos do mesón que hai alí tiveron o detalle de poñer un xeitoso alpendre(foto 3) a modo de terraza que os peregrinos empregan para descansar. Alí aprendín que agora hai moito coreano facendo o Camiño dende que unha moza, coreana, publicou un libro sobre a súa experiencia como peregrina. Quedoume claro que lles gusta deixar pintadas no sitios mais raros (foto 4).

Seguimos de camiño a Lamelas (fotos 5 e 6).¿Será porque as corredoiras teñen lama?. Sempre baixo a mirada dos carballos.

Detalles do camiño entre os km. 70 a 67,5
Parroquia de Lestedo. (Palas de Rei)

O Camiño francés na Ulloa (7)

2010-08-04T10:10:00.003+02:00

A pesares de ser camiño asfaltado, a saída de Eirexe (foto 1) ten o seu aquel: carballos e bídalos flanquean os seus lados.
A case dous quilómetros de Eirexe, xa dentro do concello de Palas de Rei, atópase Portos (km. 70,8). Neste lugar un cartel informativo (foto 2)explica ós peregrinos a ruta que deben seguir se queren desviarse ata Vilar de Donas. Dende este lugar á igrexa hai 2,2 km. que ben vale a pena andar se o camiñante é amante da arte.
Medio quilómetro mais adiante de Portos está a aldea de Lestedo. Aquí non hai carteis así que voume quedando co que mais me chama a atención. Varias casas teñen unha fermosas ferraxes nas portas. Quédome unha das manillas das portadas (foto 3) porque curiosamente non ten adorno ningún nin data (cousa que sucede en outras portas da Ulloa) pero nela pódese ler o nome do dono da casa.
No medio da aldea hai unha fonte, supoño que a peza de pedra que recolle a auga é un sartego, pero tamén podería ser un bacío.
Ó saír da aldea, a man esquerda está a igrexa, sen nada que destacar do seu exterior (non vin o interior porque estaba pechada). O que mais me gustou foron as ferraxes da porta que da paso o recinto da igrexa e o camposanto.

Seguimos camiñando baixo a mirada dos carballos que hai na beira da estrada.

Detalles do camiño entre os km.72,5 e 70
Parroquia de Ligonde (Monterroso)
Parroquia de Lestedo (Palas de Rei)

O Camiño francés na Ulloa (6)

2010-07-31T22:51:00.001+02:00

Fronte ó Albergue de Eirexe (Ligonde) está o restaurante “Conde de Waldemar”. Paramos alí a comer. Saúdo a Mónica (ela e o seu home, Oscar, dirixen o negocio) e roúbolle unha fotografía mentres ela segue a picar unhas patacas.
Unha das paredes do comedor está reservada para o Conde de Waldemar, persoa singular da que eu descoñecía todo ata que cheguei a aquel comedor.
Manuel Rodríguez Saa naceu en Bagude (Portomarín) no ano 1885. Emigrou buscando fortuna como tantos outros. Non sei como foron os seus comezos pero o caso e que gañouse a vida exercendo de mago, e non dun mago calquera polo que din os escritos e artigos que colgan na parede, mesturados con obxectos persoais, fotografías e ata un cartel dunha actuación. Manuel, Conde de Waldemar, foi recoñecido polos seus contemporáneos como un dos mellores magos do pasado século, de feito, Oscar, o seu sobriño, contoume que hai unha biografía sobre o seu tío que está a piques de ser publicada. Seguro que disfruto cando a lea.

Por certo, moi boa a comida… e o licor café.

Nas fotografías Mónica cociñando e detalles dos obxectos do Conde de Waldemar.
Eirexe.
Parroquia de Ligonde.
Monterroso.

O Camiño francés na Ulloa (5)

2010-07-28T22:39:00.004+02:00

No final da Aldea de Eirexe atópase o primeiro do albergues públicos (foto 1)que hai na Ulloa. Entrei dentro por curiosidade.
Na planta baixa está a cociña, os aseos e o comedor. Enriba dunha das mesas había varios cadernos (foto 2) nas que os peregrinos foron deixando a súa impronta. Chamoume a atención a gran cantidade de cousas escritas en coreano (despois aprendín que era coreano porque, por suposto, non sabería dicir se era chinés, xaponés ou…).
Na segunda planta hai outros aseos e están as habitacións (foto 3) e, ben visible, colga o cartel coas “Normas de utilización da rede de albergues” (fotos 4 e 5). Cousas a destacar destas normas:
O albergue custa 5 euros e iso da dereito a cama con roupa desechable, ducha de auga quente e cociña sen menaxe.
O albergue pechase as 22:00 h. e deben abandonarse antes das 08:00 h. (por fin entendín porque sempre se van tan cedo á cama e porque se erguen cando aínda é noite)
As luces apáganse as 22:30 h.
No 93 fixen o Camiño durmindo so en albergues públicos pero non me lembraba que tivesen unhas normas tan estritas.

Detalles do albergue de peregrinos de Ligonde.
Eirexe.
Parroquia de Ligonde.
Monterroso

O Camiño francés na Ulloa (4)

2010-07-25T12:00:00.002+02:00

O quilómetro 73 marca a entrada da aldea de Eirexe, na parroquia de Ligonde. Nesta aldea está a igrexa, da que xa falei, e o primeiro albergue público que o peregrino atopa dentro da Ulloa.
Camiñamos pola aldea e non podo evitar meter os fociños na entrada nunha casa, cando vexo cinco touciños (foto 2) colgados no curro.
Xusto a carón da porta da Casa de Varela, atópase o “sarcofago semiantropoide” (fotos 3 e 4) do que fala o cartel informativo que se atopa xunto o cruceiro de Eirexe. Trátase dun sartego que, segundo di Gómez Alvite, “foi traído das Chousas da Airexe”. Tamén di que en tempos foi empregado para afiar coitelos e que pódese ver o rebaixe que os afiados foron deixando nunha das beiras do sartego.

Detalles da aldea de Eirexe.
Ligonde.
Monterroso.

O Camiño francés na Ulloa (3)

2010-07-22T22:11:00.004+02:00

Da aldea de Ligonde sáese por una preciosa corredoira (foto 2), no seu valado tomaba o sol un lagarto das silvas (foto 1) que non tivo reparo en posar para a fotografía. Medio quilómetro mais adiante topamos co cruceiro de Eirexe (foto 3), xunto del hai un cartel explicativo que conta que nesa aldea podemos ver un “sarcofago semiantropoide”, a igrexa con restos románicos e prerrománicos, o cruceiro e a casa rectoral.
A igrexa estaba pechada e quedamos sen ver o románico do seu interior, mais no muro sur, a carón da porta lateral e protexida por unhas lousas postas a modo de tellado (fotos 4, 5 e 6), pódense ver os restos prerrománicos dos que fala o cartel. En realidade é a parte superior dun sartego prerrománico que foi empregado como parte da parede do edificio. Mide 2,10 X 0,70 m. e representa, segundo di Izquierdo Perrín, a pasaxe de Daniel mártir no foso dos leóns. Na parte baixa lese unha inscrición que di: RANEMIRUS FECIT (Ramiro fíxoa).

Detalles da igrexa de Eirexe.
Parroquia de Ligonde.
Monterroso.

O Camiño francés na Ulloa (2)

2010-07-20T22:48:00.004+02:00

No Km 74 está Ligonde. O entrar nos recibe un fermoso hórreo (foto 1), fermoso ata que estás o seu carón e ves que xa lle plantificaron ladrillo. Uns metros mais adiante, a man esquerda do camiño, está a fonte de Xan Ramón ou do Piloño (foto 2). No 2007, María José Gómez Alvite, sacoulle unha fotografía que aparece no seu libro "Ligonde y el Camino de Santiago", a fonte aparecía limpa e coidada cousa que agora non sucede.
Preto da fonte, na man dereita do camiño, están as ruínas da Casa do Rego, (fotos 3 e 4) onde varios autores situaban o "Hospital de Peregrinos", que Gómez Alvite sitúa na actual Casa do correo. No lintel da Casa do Rego pode verse unha inscrición que Alvite transcribe como "1810 ONA ANO DE 1918" e que di, pode referirse a data de inicio e fin do edifico, cousa que o meu xuízo e pouco probable.
Seguindo pola aldea atópase o lugar no que estivo o Cemiterio de Peregrinos (do que xa falei neste sitio) e case fronte del está a Casa de Carneiro, casa que foi hospedaxe de Carlos I o 24 de Marzo de 1520, quen otorgou a casa o "Dereito de asilo", e dicir, os fuxidos que chegasen a porta da casa xa non podían ser apresados. A case aínda conserva os dous escudos (foto 5) da familia no seu exterior.
Xa saíndo da aldea atópase a Casa de Montes, que chama a atención pola inscrición que ten no lintel da portada (foto 6): "FELIPE VILA AÑO D 1838", esta casa foi Casa rectoral ata o século XIX.

Saio de Ligonde. Camiñando...

Detalle da aldea de Ligonde.
Ligonde.
Monterroso

O Camiño francés na Ulloa (1)

2010-07-15T21:48:00.004+02:00

En maio do 1993 fixen o Camiño de Santiago dende O Cebreiro. Non volvín a repetilo.

Fai dous meses pensei que estaría ben, para celebrar este Ano Santo, facer de novo o Camiño, pero con unha variante. Facer só os anacos de Camiño de Santiago que quedan dentro da Ulloa, isto é, Camiño Francés e Camiño Primitivo. E así foi, primeiro fixen o Camiño Francés e logo o Primitivo.

O camiño Francés entra na Ulloa pola Serra de Ligonde (foto 1) e correspóndese co quilómetro 76,5 (xa sabedes que os fitos marcan os quilómetros que faltan para chegar a Santiago, polo tanto van decrecendo a medida que avanzas). Pasa pola aldea de A Previsa antes de chegar a Os Lameiros (foto 2) no km, 74,5.
Na entrada de Os Lameiros topamos un cartel informativo (foto 2) que di o seguinte: "Conxunto histórico dos Lameiros. Casa nobiliar (S. XVII). Capela (escudo dos Traba, Piñeiro, Gayoso, Seixas). Cruceiro (1674). Símbolos da pasión. Castros de Ligonde (a 600 metros)". E iso é o que se atopa cando segues a andar.
Da capela, certamente que o que mais impresiona é o escudo, (fotos 3 e 4) eu non teño coñecementos de heráldica, así que quedome co dato do cartel.
Do cruceiro xa falei noutra ocasión e tedes nesa entrada a transcrición da inscrición que reza nun dos seus lados.

Sigo camiñando.

Detalles do Camiño Francés.
Ligonde.
Monterroso.

O interior de Pambre en fotos (y 9)

2010-06-28T14:04:00.001+02:00

Cando entras en Pambre o reino da pedra é o que manda: a capela, o hórreo, as torres, as murallas, os parladoiros, as chemineas, o forno... todo son pedras e na maioría delas pódense ver as marcas dos mestres canteiros que alí estiveron traballando.
Vazquez Seijas catalogou 51 signos lapidarios, pero eu xa sei que hai polo menos outra ducia mais que se lle escapou e non aparecen no seu estudo sobre Pambre feito no 1962. De tódolos xeitos este tema dará para unhas cantas entradas mais así que non me estendo agora.
Tanto o interior (fotos 1, 2 e 3) como o exterior (foto 4) do castelo está cheo de gliptográmas e iso ten que darnos unha idea da cantidade de xente que tivo que traballar alí para erguer a fortaleza. Cando vaiades a Pambre admiraredes a súa grandiosidade, pero de seguro que os vosos ollos acaban pousando en algunha das signaturas dos homes que o construíron.

Paredes de Pambre con marcas de canteiro.
Pambre.
Palas de Rei

O interior de Pambre en fotos (8)

2010-06-19T10:10:00.002+02:00

O recinto do castelo ten outras pequenas curiosidades, unha delas é o cagadoiro que pendura nas alturas dunha das torres traseiras. ¿Como se chegaba a el? Nin idea, está claro dende dentro pero non sei por onde.
Nas fotografías 4 e 5 tedes ese alpendres que se foron engadindo o largo dos séculos, cun evidente sentido práctico, dende o punto de vista dunha casa labrega.
Na última fotografía, para compracer os curiosos, tedes unha fotografía do interior dunha das torres pequenas. ¿Que hai dentro? Pois nada.

Interior do castelo de Pambre.
Pambre.
Palas de Rei.

O interior de Pambre en fotos (7)

2010-06-18T10:10:00.003+02:00

A capela do castelo, capela de San Pedro de Pambre, data de finais do século XII sendo, polo tanto, uns douscentos anos mais vella co resto do castelo. A capela é románica é conserva a súa peculiar fábrica na que a porta principal está desprazada do eixo central cara o muro norte.

Como anécdota dicir que, Izquierdo Perrín, no seu libro "La arquitectura románica en Lugo" escrito no ano 1976, di: "La capilla, que según Madóz fue feligresía, es anterior al castillo y un humilde ejemplar del románico lucense que desde hace ya tiempo desempeña la ignominiosa función de establo". A ollos de hoxe isto pode parecer unha aberración pero é que a Torre, durante moitos anos, non foi nin mais nin menos que unha casa de labranza, iso si, ben peculiar.

Interior do castelo de Pambre.
Pambre.
Palas de Rei

O interior de Pambre en fotos (6)

2010-06-17T10:10:00.001+02:00

Na parte traseira (respecto da entrada de acceso ó castelo) da torre da homenaxe, está a única porta que da acceso ó interior desta. O problema é que esta porta está situada a uns tres metros e pico do actual chan, polo tanto, salvo que teñas unha boa escada, non entras, pero para os que vos pique a curiosidade direivos que na foto 4 tedes ó que se pode ver a través desa porta. Entra a luz dende arriba, polo tanto non ten teito e, curiosamente, un cable de aceiro baixa dende algún misterioso lugar (¡que ganas de coller a escada!).

Interior do castelo de Pambre.
Pambre.
Palas de Rei.

O interior de Pambre en fotos (5)

2010-06-16T10:10:00.000+02:00

Na parede que hai fronte ó forno, pendurado a uns dous metros de altura respecto do nivel de chan actual, hai un fermoso parladoiro (foto 1). As fotografías seguintes recollen as vistas que dende alí se poden ver, (non preguntedes como as conseguín) tanto do interior do recinto entre torres (fotos 2 e 3) como do exterior das torres (fotos 4 e 5).

Interior do castelo de Pambre.
Pambre.
Palas de Rei.

O interior de Pambre en fotos (4)

2010-06-15T10:10:00.001+02:00

As fotografías mostran o forno e unha das chemineas que había no primeiro piso do espacio que rodea a torre da homenaxe.

Castelo de Pambre.
Pambre.
Palas de Rei

O interior de Pambre en fotos (3)

2010-06-14T20:26:00.001+02:00

Nas 3 primeiras fotografías os espazos que rodean á torre da homenaxe. Na última, unha das pezas que coroan a torre formando as ameas e que non fai moitos anos caeu do seu emprazamento orixinal.

Interior do castelo de Pambre.
Pambre.
Palas de Rei

O interior de Pambre en fotos (2)

2010-06-12T18:00:00.001+02:00

Unha vez atravesas a porta ó recinto que delimitan as torres atopas isto.

Non sei que dicir. Dicir que polo menos está mais limpo (de maleza) que a última vez que eu entrei.

Interior do castelo de Pambre.
Pambre.
Palas de Rei.

O interior de Pambre en fotos (1)

2010-06-11T13:00:00.001+02:00

Aínda non teño boas fotos do interior de Pambre, necesito ir a horas diferentes para aproveitar a luz segundo a hora do día. De tódolos xeitos vou a sacar o que teño, así que tedes que desculpar eses excesos de luz que queiman algunha das fotos que veredes nos vindeiros días.

Dende o patio de armas ábrese unha porta cara o interior do recinto que delimitan as torres. No seu interior: a t0rre da homenaxe. Nas fotografías vese o lugar de entrada.

Interior do castelo de Pambre.
Pambre.
Palas de Rei

Castelo de Pambre: Horario e normas de visita

2010-06-10T14:21:00.003+02:00

¡Ollo! A duración máxima da visita serán 30 minutos.

Castelo de Pambre.
Pambre.
Palas de Rei

Castelo de Pambre: horario de apertura

2010-06-01T21:58:00.005+02:00

Hoxe, día 1 de xuño de 2010, as portas do castelo de Pambre abríronse ó público. Bueno, en realidade hoxe foi a apertura oficial: o alcalde, membros do goberno municipal, os veciños, algún curioso, e uns canapés e viño para celebralo.
Eu saio de traballar as sete da tarde, collo o coche e vou para alí porque, segundo lin no artigo que o periódico El Pais publicou o domingo,

o horario de apertura
é de 11 a 13 horas e de 16 a 20 horas,
De balde e todos os días da semana

(mentres o concello non diga o contrario).

Cheguei alí as sete e media e, efectivamente, a porta estaba aberta e había xente dentro. Collo a cámara e comezo a sacar fotos ata que, o famoso Pepe (o do can), dime que está pechado, que hoxe foi a inauguración pola mañá pero que ata mañá non se abre. Pepe ten ganas de falar, aínda que mais que el quen fala e o viño do acto oficial. Por educación podo escoitar certas cousas dez ou quince minutos pero non mais. Así que voume do castelo porque prefiro ver Pambre ao meu aire e sen moscas asubiándome nas orellas (por certo, hai un fermoso enxamio de abellas debaixo do hórreo).

Nas fotografías a porta aberta de Pambre, o hórreo e a capela.
Pambre.
Palas de Rei

Historias de Pambre IV

2010-05-30T10:10:00.001+02:00

Sobre porqué Manuel García Blanco, último "dono verdadeiro" de Pambre, vendeu o castelo ó Conde de Borraxeiros, e sobre a situación actual de Pambre, Miguel Anxo escribe:

“O meu bisavó tencionou a venda á deputación durante moito tempo, pero esta nunca amosou interese real no asunto, desculpándose pola falla de cartos. Ao cabo, para o seu disgusto, malvendeuna a un particular pouco antes de morrer, xa nonaxenario, xa que as dúas fillas que lle quedaban vivas non estaban interesadas en mantela. A el se deben os únicos planos modernos que hai da fortaleza (e que adoitan publicarse sen citalo).
[…]
Nestes últimos anos proferíronse moitas arroutadas encol de Pambre, sobre todo xornalísticas, a partir de faladorías, inexactitudes e desmemoria. Non sei se a súa nova situación dará cun verdadeiro plano de xestión; por agora escoito falar de vencellalo ao Camiño de Santiago ou á hostalaría: é dicir, máis despropósitos.”

Pambre abrirase o público (se é certo o que din) o vindeiro mes de xuño. Despois de anos de reivindicacións por parte dos ulloáns, despois de anos de oídos xordos por parte do señor conde, por fin, as portas de Pambre abriranse. Agora solo falta que as administracións cheguen a un acordo cos actuais donos para que o castelo por fin pase a mans públicas, aínda que penso que isto vai para largo.

Na fotografía a casa, o hórreo e a capela do castelo vista, por suposto, dende fora do castelo.
Pambre.
Palas de Rei

Historias de Pambre III

2010-05-26T14:13:00.005+02:00

Cando lin o libro de Carlos Parrado “Curuxás, o guerrilleiro que non cazou Franco”, houbo un dato que me chamou a atención: Curuxás chegou á Ulloa porque seu pais viñeron de caseiros para o castelo de Pambre cando el era un neno. Pregunteille sobre este tema a Miguel Anxo, e escribiu:

“Agora xa caín en quen era O Curuxás, claro que si, xa dicía eu que me soaba! Para os nenos da Ulloa era case un mito […]
O que non sabía é que era fillo duns caseiros de Pambre. Teño que dicirllo ao meu pai, a ver se el si o sabía.”

Mais tarde contestou:

“Confirmado. Acabo de falar co meu pai e lembrei comentarlle o d'O Curuxás. Non só sabía ben que era fillo dos caseiros, senón que me comentou que pasaba tempadas agochado por Pambre, mesmo na Torre, e que alí se lle deu habitualmente comida e outros enseres durante moito tempo. Extrañouse de que eu non o soupera, non sei por que (el e o meu tío deben ser as persoas vivas que máis coñecen Pambre cun recordo vívido).

Na fotografía lateral esquerdo de Pambre.
Pambre.
Palas de Rei

Historias de Pambre II

2010-05-23T14:00:00.003+02:00

Pregunteille a Miguel Anxo Murado Lorenzo que tiña de certo iso de que Pambre perdeuse nunha partida de carta, el contestou:

“Penso que o que si é lenda é iso de que Pambre se perdeu nunha partida de cartas. Interésame moito esta historia; cando poidas hasma contar. Non sei a quen se refire o relato como perdedor: As miñas avoas e tías, que promoveron a venda, non eran xogantinas precisamente; o meu bisavó vendeuno, non o xogou (a esa altura estaba case cego; non podería xogar ás cartas), feito do que hai documentación. Antes diso, a finais do s. XIX, houbo unha redención do foro a favor dun dos Moreiras, irmán do meu bisavó (pero de outro pai, de aí o troco de apelido), creo lembrar, que llo desafora ao Duque de Alba (chamado de Berwick ou Berbique nos documentos), teima que ocupou aos Moreiras dende principios do XIX, como amosan as sucesivas cartas (epístolas, non naipes) que lle dirixen. Tamén disto hai documentos. O foro a perpetuidade (ben que non sei se ao principio comeza poñendo como límite a vida de algún rei) de 1702 di consolidar unha situación que de feito xa viña de bastante máis antigo. Tampouco sei se nesta ocasión mediou timba algunha; en calquera caso, dende o meu punto de vista, na partida houbérase gañado Pambre, non perdido... hehe”

A seguinte pregunta foi sobre que pintaban os Duques de Alba na historia de Pambre:

“Sobre o que me preguntas, certamente o castelo foi da casa de Alba dende o século XVI deica redimir o foro, na derradeira década do XIX. Dos Ulloa (pouco afectos á política castelá), pasou aos condes de Monterrei no 1484, despois da derrota de Pardo de Cela, que posibelmente foron quen remataron a construción de Pambre. Durante o s. XVI os Alba integraron a liñaxe dos Monterrei e as súas propiedades, asemade procedían a unha grande concentración de propiedades (que aínda lles dura). Durante o s. XVIII, non sei que circunstancia, o título de Duque de Berwick ou Berbique, de orixe inglesa a principios dese mesmo século, penso que durante a Guerra de Sucesión Española, pasa a Alba, e a correspondencia dos Moreiras de Pambre diríxese ao Duque de Berbique, por mediación dos seus apoderados, deica o s. XIX, cando empezan a chamalo "de Alba".”

Na fotografía, o castelo de Pambre coas vacas-cortacéspede.
Pambre.
Palas de Rei.

Historias de Pambre I

2010-05-20T22:52:00.005+02:00

Fai mes e medio fixen unha conta no facebook co nome de “A Ulloa en fotos”. Comecei a colgar fotos da Ulloa e a xuntar amigos. Por estas cousas que ten a rede, un dos primeiros en chamar a porta foi Miguel Anxo Murado [ollo, Miguel Anxo Murado Lorenzo, non confundir con Miguel-Anxo Murado López] que, para que non ó saiba, e descendente do “verdadeiro derradeiro” dono de Pambre. Eu tiña escoitado que foran os Murado [da Ulloa] os que venderan Pambre ó defunto Conde de Borraxeiros, pero nos documentos nunca aparecía tal apelido, e xa tiña iso dos Murado como unha desas moitas cousas que se din de Pambre e que son lenda. Pregunteillo e Miguel Anxo contestou o seguinte:

“Pois o dos Murado en Pambre non che era lenda, non (carallo, que pronto se constrúe o imaxinario; a ver se vou ser eu, xa que logo, un ente lendario). De calquera xeito, este apelido apareceu por Pambre nos anos 30 do século pasado, levado polo meu avó ao casar coa miña avoa, filla de Manuel García Blanco, ben coñecido por Lugo, o verdadeiro derradeiro dono da Torre dende pouco antes do século XX deica a súa morte nos anos 70. Por Palas era coñecido como Manolo "da Torre".

En todo caso, o apelido máis vencellado a Pambre é Moreiras, que a miña familia perdeu a finais do XIX, precisamente cando naceu o meu bisavó froito dunhas segundas nupcias, mudando o apelido da liñaxe. Dende antes do s. XVIII sempre houbo Moreiras en Pambre. Normalmente, un dos irmáns era o párroco de San Pedro de Pambre (a capela do patio de armas do castelo, fronte da casa, a carón do grande hórreo mutilado polo barbarote do último dono); outro adoitaba ir para Lugo e adicarse á cousa dos papeleos (asinando nos documentos como "escribano", "letrado", "notario", etc.); o terceiro dos irmáns, que asina nos documentos como "labrego", era propiamente quen se coitaba da Torre. Todo un retrato abranguente da sociedade do Antigo Réxime e unha proba da sabedoría da nosa sociedade tradicional. Había tamén irmás, pero para isto non contaban (ben que o patrimonio semellaba herdarse matriliñalmente, como parecen reflectir as herdanzas e as segundas nupcias; o ancestral matriarcado do campo galego (mater certa, pater incertus).”

Na fotografía, Pambre visto dende o castro de Remonde
Pambre.
Palas de Rei

Situación actual das decoracións tradicionais feitas en cal

2010-05-03T22:50:00.000+02:00

Mentres que nos anos 90 as decoracións con cal carecían de valor estético e, en todo edificio que fose arranxado, os encalados eran repicados sistematicamente para deixar á vista a pedra, na actualidade comezase a darlle valor a esta manifestación da arte popular e, afortunadamente, cada vez é maior o número de casos nos que son respectados que ó contrario.
De todolos xeitos, a normativa actual de Patrimonio, non recolle especificamente a protección deste elemento da arquitectura popular, e só están protexidos si se da un dos seguintes casos:

Que estean recollidos como elemento patrimonial no catálogo municipal o que pertenza o edificio.
Que os encalados formen parte dun edificio protexido.
Que, de oficio, a Dirección Xeral de Patrimonio, os recolla nas fichas do seu inventario.

Tendo en conta o feito da falta de protección legal real, xunto coa degradación propia das decoracións por efecto dos axentes meteorolóxicos e a destrución provocada polos arranxos de fachadas, o futuro das decoracións tradicionais con cal corre un serio risco.

Nas fotografías aparece un caso de decoracións protexidas, pois o estar protexido o edifico que as contén, neste caso a igrexa de Alvidrón, o encalado considerase parte del.

Xeral da parede e detalles da pomba, a man, a balea, a coroa e o cáliz que forman parte das decoracións.
Alvidrón.
Antas de Ulla

Cronoloxía das decoracións feitas con cal

2010-04-29T23:38:00.003+02:00

Sobre a cronoloxía das decoracións de fachadas feitas con cal, Plácido Lizancos Mora recolle unha data: 1706, este ano e a data mais antiga gravada xunto coas decoracións. A pesares diso toma ese dato con precaución pois podería facer referencia a construción da casa e non a feitura dos adornos.
Plácido Lizancos afirma que a meirande parte dos debuxos que aínda se conservan foron feitos nos anos 30, e que foi nos anos 50 cando se fixeron os últimos, aínda que deixa constancia de que o declive deste elemento da nosa arquitectura popular comezou trala Guerra Civil.

As fotografía recollen detalles das decoracións dunha casa da Lucencia. No lintel da portada aparece a data 1897, iso quere dicir que con toda seguridade se fixeron, como moi cedo, na primeira década do século XX.

A Lucencia.
Parroquia de Lodoso.
Monterroso